80 lat restytucji żubra w naszym kraju

Dodał(a): Piotr A. Jeleń
2009-08-29 21:03
Odsłon: 5947
Komentarzy: 0

Tagi:

Żubr, to obok bielika przedstawianego na naszym herbie narodowym, największy symbol polskości. Niewiele brakowało, by ten mocarz naszej kniei mógł być podziwiany tylko na drzeworytach, niczym inny przedstawiciel parzystokopytnych tur.

Białowieski Park Narodowy

Tablica pamiątkowa w Białowieży poświęcona prof. Józefowi Paczoskiemu. / Fot. http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b9/Tablica_pami%C4%85tkowa_po%C5%9Bwi%C4%99cona_pami%C4%99ci_J%C3%B3zefa_Paczoskiego.jpg/794px-T

Z inicjatywy profesora Władysława Józefa Szafera, wybitnego przyrodnika i znawcy Tatr, został powołany Białowieski Park Narodowy. Początki jego istnienia datuje się na rok 1921, kiedy to na obszarze obecnego parku utworzono leśnictwo „Rezerwat”, którego jednym z pierwszych kierowników był profesor Józef Paczoski, wybitny znawca flory wschodniej Europy. W 1932 roku „Rezerwat” został przekształcony w „Park Narodowy w Białowieży”, by po II wojnie światowej w 1947 roku ostatecznie przyjąć nazwę Białowieskiego Parku Narodowego.

Obecnie Park zajmuje powierzchnię 10 517,27 ha, co stanowi 1/6 polskiej części Puszczy Białowieskiej. Pod ochroną ścisłą znajduje się 5725,75 ha, pod ochroną czynną 4438,20 ha, ochrona krajobrazowa prowadzona jest na obszarze 353,32 ha. Wokół Parku utworzona jest strefa ochronna - otulina, która obejmuje lasy zagospodarowane o powierzchni 3224,26 ha.
W jego skład wchodzą trzy jednostki administracyjne: Obręb Ochronny Orłówka, Obręb Ochronny Hwoźna i Ośrodek Hodowli Żubrów z trzema rezerwatami hodowlanymi i Rezerwatem Pokazowym Żubrów.

Popiersie prof. Władysława Szafera na ścianie Muzeum Ojcowskiego Parku Narodowego / Fot. http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2e/W%C5%82adys%C5%82aw_Szafer.jpg

Władysław Józef Szafer, długoletni redaktor pism „Chrońmy przyrodę ojczystą” i „Ochrona Przyrody”, prezes Państwowej Rady Ochrony Przyrody w roku 1935, sprowadził ze Szwecji sześcioletniego byka Bjornsona i żubrzycę Blimę, które niestety nie pozostawiły po sobie żadnego potomstwa. W roku następnym sprowadzono z pszczyńskiej hodowli trzylatka linii białowieskiej, Plischa. To po nim w roku 1937 przyszło na świat żubrzę płci żeńskiej, której nadano imię Polka. I tak właśnie wspomniane Biserta, Biskaya i Plisch, zapoczątkowały białowieską linię podgatunku żubra. Akcję restytucji kontynuował w latach następnych dyrektor Białowieskiego Parku Narodowego, profesor Jan Jerzy Karpiński.

Pszczyński obrońca

Nie można w tym miejscu pominąć wkładu jaki wnieśli dla restytucji żubra w kraju działacze ze Śląska z postacią Stanisława Cenkiera na czele. Leśnik w majątku Donnersmarcków i w zarządzie dóbr pszczyńskich, a także kierownik Oddziału Leśnictwa w Śląskim Urzędzie Wojewódzkim w Katowicach. Gdy w roku 1919, w roku zawieruchy plebiscytowej, nie bardzo kto miał zajmować się ochroną przyrody, a tym samym strzec żubry przed kłusownikami, tak postrzegał „Dziennik Zachodni” postawę leśnika: „Ostatni trzej Mohikanie żubrzego rodu w Puszczy Pszczyńskiej zawdzięczają swe życie wyłącznie Cenkierowi, który z karabinem w ręku, dniem i nocą chronił je przed zagładą.” Tym to sumptem z 74-osobowego stada udało się uratować trzy żubry, dwa byki i żubrzycę.

Okres II wojny światowej

Z ogólnej liczby 115 żubrów, które żyły na świecie w roku 1939 w Polsce odnotowano 37 osobników w tym 24 linii białowieskiej - 16 w Pszczynie, 16 w Białowieży, 3 w Niepołomicach, jeden w Zoo w Warszawie i jeden w Smardzewicach. Po wkroczeniu wojsk radzieckich do Polski, a tym samym zajęcia Białowieży, władze parku zaapelowały do Rosjan o ochronę żubra, co spotkało się z aprobatą z ich strony i nie zanotowano w tym okresie większych strat w zwierzostanie.

Inaczej sprawa przedstawiała się po zajęciu parku przez wojska niemieckie. Pomimo apelu niemieckich badaczy, wojskowe władze Białowieży nie przejawiały zainteresowania w gospodarce populacją żubra. Na domiar złego w roku 1943, od kuli wystrzelonej przez marszałka Rzeszy Goringa padła żubrzyca Biserta. Z końcem wojny Niemcy wypuścili wszystkie żubry z rezerwatu do puszczy. Pożogę wojenną przetrwały 44 żubry z czego 20 w Pszczynie, 15 w Białowieży, 5 w Niepołomicach, 4 w łódzkim Zoo, a w całej Europie - 103 osobniki.

Po wojnie

Dr Jan Żabiński / Fot. http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6c/Jan_Zabinski_Polish_scientist.jpg/492px-Jan_Zabinski_Polish_scientist.jpg

Po zakończeniu działań wojennych, przewodniczącym Polskiego Oddziału Międzynarodowego Towarzystwa Ochrony Żubra został dr Jan Żabiński, stając się jednocześnie prowadzącym Księgę Rodowodową Żubrów. Pierwsze lata powojenne w Białowieży miały przed wszystkim na celu wyselekcjonowanie z białowieskiej hodowli wszystkich żubrów z linii białowiesko-kaukaskiej i przeniesienie ich do innych rezerwatów. Pozostawiono wyłącznie podgatunek żubra białowieskiego, nizinnego.

Podając za Białowieskim Parkiem Narodowym, "...w Polsce liczebność żubrów w ciągu ostatnich 10 lat (1988-1997) utrzymuje się na poziomie 600-700 osobników, z tego około 25 proc. żyje w hodowlach zamkniętych, a 75 proc. w stadach wolnych."

Pod koniec 2001 roku na świecie żyły 2964 żubry, z tego 1155 sztuk w hodowlach zamkniętych, a 1809 w hodowlach wolnych i półwolnych. W Polsce na początku 2002 roku żyły 783 żubry.
Obecnie jest ponad 260 miejsc hodowli żubra w 31 państwach na całym świecie.

W dniach 28-29 września bieżącego roku w siedzibie Dyrekcji Białowieskiego Parku Narodowego odbędzie się międzynarodowa konferencja pod hasłem „80 lat restytucji żubra w Puszczy Białowieskiej”.

źródło: "Rezerwat Pokazowy Żubrów Białowieskiego Parku Narodowego" - Zbigniew Krasiński
"Ze wspomnień starego leśnika" - Stanisław Cenkier
academie-polonaise.org