Facebook Google+ Twitter

Pozycja materiału w rankingach:

53663 miejsce

Co na języku. Od "sdziełać" do "zdziałać"

W "Pielgrzymce do Warszawy", znanym opowiadaniu Marii Dąbrowskiej z r. 1945, występujący w nim Rosjanie śpiewają swoje ludowe piosenki. W jednej z nich znajduje się wers "Ej, da czto ty, matuszka, sdiełała" ("Ej, tak coś ty, mateczko, zrobiła" dosłownie: zdziałała), w drugiej "Tuskło ogońki goriat" ("słabo, mgliście, w sposób przyćmiony ogieńki płoną, dosłownie: gorzeją albo goreją").

Teksty z pokrewnych języków bardzo pomagają zrozumieć przeszłość języka własnego. Nie inaczej jest w wypadku przytoczonych fragmentów rosyjskich. Oto czasownik sdiełała prawie absolutny fonetyczny odpowiednik polskiej formy sprzed wieku XII! Szczególnie bliski wszystkim Ślązakom musi być w nim bezdźwięczny przedrostek s-, bo w wielu innych formach jest on przecież obecny w ich języku do dziś: sjechać, slecieć, sfalić, sfijać, serwać (się). Tak kiedyś wymawiali te słowa wszyscy Polacy. Dopiero po wiekach przed spółgłoskami dźwięcznymi i samogłoskami pierwotne s- przekształciło się w języku ogólnopolskim w dźwięczne z-: zjechać, zlecieć, zwalić, zwijać, zerwać (się).

Nietrudno się domyślić, że dzisiejsze brzmienie zdziałać to również kontynuant pierwotnego ogólnosłowiańskiego sdełati. Na gruncie polskim półmiękkie spółgłoski d, t, funkcjonujące do dziś w rosyjskim i innych pokrewnych językach, przekształciły się w całkowicie miękkie dź, ć, a prymarnie bezdźwięczne przedrostkowe s- zamieniło się w dźwięczne z-. Ponadto tylko u nas przed wiekiem XII – na mocy fonetycznego prawa tzw. przegłosu polskiego – dawne e przed spółgłoską przedniojęzykowo-zębową ł musiało przejść w a. W ten sposób ostatecznie utrwaliła się postać zdziałać, wszystkich dziś obowiązująca.

A co nam uświadamia forma ogońki z drugiego cytatu z opowiadania Dąbrowskiej? Jest ona odpowiednikiem polskiego mianownika liczby mnogiej ogieńki (ogienki). Rosyjsko-polską parę w liczbie pojedynczej tworzą ogoniok – ogieniek (ogienek). Nietrudno się domyślić, że użytkownicy obu tych języków gubią w odmianie samogłoski o, e: ogoniok, ogońka, ogońki – ogieniek, ogieńka, ogieńki (ogienek, ogienka, ogienki). Identycznie będą się zachowywali w stosunku do pary wyrazowej kozaczok – kozaczek: np. zatańczą kozaczka!

Jeśli jednak Polacy zaczną urabiać brzmienia przypadków zależnych od rosyjskiej formy kozaczok, nie czując potrzeby "zgubienia" w odmianie o (bo to nie e!), powiedzą: tańczymy kozaczoka, zachwycamy się kozaczokiem itp. Bo podsumowująca prawda o tym zjawisku w językach słowiańskich powszechnym jest następująca: Skutkiem zaniku półsamogłosek słowiańskich tzw. jerów są znikające w odmianie samogłoski: e w językach zachodniosłowiańskich, takich jak polszczyzna, o wschodniosłowiańskich, takich jak rosyjski, a w południowosłowiańskich, takich jak serbsko-chorwacki. Dla Polaków oczywiste jest deklinowanie typu kozaczek – kozaczka, ogieniek – ogieńka, sen – snu, dzień – dnia, len – lnu, dla Rosjan kozaczok – kozaczka, ogoniok – ogońka, a dla Serbów czy Chorwatów Zadar – Zadra, Benkovac – Benkovca, Stepinac – Stepinca. Te gramatyczne odczucia – powtórzmy – nie muszą się krzyżować. Polak raczej powie kozaczoka, ogonioka – tak jak polską normą jest postać Zadaru (do Zadaru, z Zadaru), a nie oryginalna Zadra (do Zadra, z Zadra).

Wybrane dla Ciebie:




Komentarze (5):

Sortuj komentarze:

Kiedy uczęszczałem do szkół (Gomułka, Gierek), to o jerach nie uczono. Dopiero od paru lat słyszę o jerach. W obecnych programach licealnych zawarto jery? Kto słyszał o nich w szkole średniej?

Komentarz został ukrytyrozwiń

Prawda. Do mnie mawiano i pisano - o Mirieku (nie Mirku), do Mirieka (nie Mirka), takoż o Gierku pisano - o Gierieku, do Gierieka.
Havel/Havla, Opel/Opla, Gaweł/Gawła, Wawel/Wawla?

Komentarz został ukrytyrozwiń

Nobliwiej daje się plus, minus.

Komentarz został ukrytyrozwiń

daję plusa

Komentarz został ukrytyrozwiń

Jak zwykle z przyjemnością:)

Komentarz został ukrytyrozwiń

Jeśli chcesz dodawać komentarze, musisz się zalogować.

Najpopularniejsze

Copyright 2017 Wiadomosci24.pl

Korzystamy z cookies i local storage.

Bez zmiany ustawień pliki są zapisywane na urządzeniu. Więcej przeczytasz tutaj.