Facebook Google+ Twitter

Pozycja materiału w rankingach:

25641 miejsce

Etyka i prawo w dziennikarstwie

Kodeks Etyki Dziennikarskiej, Dziennikarski Kodeks Obyczajowy, Karta Etyczna Mediów Polskich i Ustawa o Prawie Prasowym to cztery dokumenty, najlepiej opisujące jak powinien postępować przedstawiciel IV władzy.

Karta Etyczna Mediów Polskich została podpisana 29 marca 1995 roku przez szefów największych polskich mediów i organizacji dziennikarskich. Dziennikarski Kodeks Obyczajowy utworzony został 27 września 1991 roku, a Kodeks Etyki Dziennikarskiej jest w tym gronie najmłodszy – powstał 13 października 2001. Najdłuższą historię ma ustawa o Prawie Prasowym; pochodzi z 26 stycznia 1984 roku. Łatwo, więc zauważyć, że w porównaniu z trzema wyżej wymienionymi dokumentami jest dziełem PRL.

Porównując te cztery teksty będę miał przede wszystkim na uwadze jak poszczególne kwestie etyczne są sformułowane oraz jak prawo na nie wpływa i je reguluje. Bardzo ważne będzie również wykazania różnic, podobieństw i odpowiedź na pytanie: na czym opiera się obecnie etyka dziennikarska?

Dwie pierwsze zasady w Karcie Etycznej Mediów Polskich nakreślają podstawowe cele pracy dziennikarza. Mowa o zasadach prawdy i obiektywizmu, które nakazują, by informacje były zawsze zgodne z prawdą a fakty relacjonowane bez zniekształceń i we właściwym kontekście. Przedstawiana rzeczywistość ma być nieskażona poglądami autora. Jest to jednoznaczne z twierdzeniem pochodzącym z Dziennikarskiego Kodeksu Obyczajowego, że podstawowym obowiązkiem etycznym dziennikarza jest poszukiwanie i publikowanie prawdy. Niedozwolone jest manipulowanie faktami. Również Kodeks Etyki Dziennikarskiej zaznacza, by informacja była rzetelna i bezstronna oraz opierała się na kilku źródłach.

Warto zwrócić uwagę, że wszystkie trzy kodeksy mocno podkreślają zasadę wyraźnego oddzielenia informacji od komentarzy, opinii i hipotez. Powyższe wytyczne są szczegółowo opisane w kodeksach etycznych. Wspomina o nich także, ale bardzo ogólnie, ustawa o Prawie prasowym. Mam tu na myśli artykuł 6, w którym jest napisane: „prasa jest zobowiązana do prawdziwego przedstawiania omawianych zjawisk” oraz przede wszystkim artykuł 12, mówiący o szczególnej staranności i rzetelności przy zbieraniu materiałów. Widać wyraźnie - aby lepiej zrozumieć zasady etyczne w tej kwestii, trzeba sięgnąć po dokumenty powstałe już w III Rzeczypospolitej. Dobrze jednak, że prawo prasowe w ogóle porusza te ważne kwestie.

Karta Etyczna Mediów Polskich wyróżnia zasadę uczciwości, podkreślająca działanie w zgodzie z własnym sumieniem oraz nieprzekupność. By dziennikarz nie utracił niezależności zawodowej nie może przyjmować korzyści majątkowych. Powinien też wystrzegać się zamieszczania materiałów o charakterze kryptoreklamy – głosi Dziennikarski Kodeks Obyczajowy. Problem ten najbardziej szczegółowo jest opisany w Kodeksie Etyki Dziennikarskiej w rozdziale pod tytułem ‘’Konflikt interesów’’.

Oprócz omawianego już wcześniej zakazu przyjmowania korzyści majątkowych i udziału w reklamie czy public relations, mowa jest jeszcze o zakazie zatajania informacji dla własnych korzyści. Kodeks ten także wyklucza angażowanie się dziennikarzy w bezpośrednią działalność polityczną i partyjną oraz pełnienia funkcji w administracji publicznej. W tej kwestii prawo prasowe w bardzo skromny sposób wspomina o tym, że nie wolno prowadzić ukrytej działalności reklamowej, wiążącej się z uzyskaniem korzyści majątkowej bądź osobistej. Widzimy więc dokładnie czego każdy dziennikarz powinien unikać.

Kolejne dwie zasady, zawarte w Karcie Etycznej Mediów Polskich, dotyczą, moim zdaniem, przede wszystkim podejścia przedstawicieli czwartej władzy do innego człowieka, czyli potencjalnego widza, czytelnika czy słuchacza. Zasada szacunku i tolerancji mówi o poszanowaniu ludzkiej godności, praw, dóbr osobistych i prywatności. Natomiast w zasadzie mówiącej o pierwszeństwie dobra odbiorcy możemy przeczytać, że podstawowe prawa czytelników, widzów, i słuchaczy są nadrzędne wobec redakcji, dziennikarzy, wydawców, producentów i nadawców. Sporo na ten temat możemy również odnaleźć w Kodeksie Obyczajowym. W punkcie drugim napisano ‘’obowiązkiem dziennikarza jest zachowanie i ochrona tajemnicy zawodowej, gdy informator zastrzega swą anonimowość’’. Punkt trzeci podkreśla, że ochrona dóbr osobistych nie może być naruszana. Kodeks dopuszcza jednak informacje o prywatności życia osób publicznych. Zakazane jest stosowanie szantażu czy czynności, które poniżają człowieka w oczach opinii publicznej. Najwięcej o podejściu dziennikarza do odbiorcy podczas pracy nad materiałem odnajdziemy w najmłodszym z dokumentów, czyli Kodeksie Etyki z 2001 roku. Widać po nim, moim zdaniem, że dziennikarze mają większe kompetencje i uprawnienia w docieraniu do prawdy. Związane jest to na pewno z dziennikarstwem śledczym, które upoważnia dziennikarza do wielu działań sprzecznych z prawem i nagannych etycznie. Uważam, że jeżeli robi to dla dobra publicznego jest to jak najbardziej słuszne.

Tekst ten, jak dwa wcześniejsze, wspomina o zachowaniu tajemnicy źródła informacji, osoby i wizerunku informatora jeśli on tego wymaga. Dużo miejsce poświęcone jest szacunkowi osobom bez względu na ich rozmaite odmienności oraz by nie urazić ludzi poszkodowanych przez los. W Kodeksie Etyki Dziennikarskiej jest także mowa o autoryzacji – rozmówcy powinni być poinformowani w jaki sposób zostaną wykorzystane ich wypowiedzi. Jednak obowiązuje ona tylko, jeśli zastrzeże ją rozmówca. Warto w tym momencie przytoczyć prawo prasowe a konkretnie artykuł 14, ustęp 2: ‘’Dziennikarz nie może odmówić osobie udzielającej informacji autoryzacji dosłownie cytowanej wypowiedzi o ile nie była ona wcześniej publikowana”. A, więc z punktu prawa nie ma on obowiązku prawnego informowania udzielającego wiadomości o prawie żądania autoryzacji. Uważam także, że prawo prasowe dobrze określa stosunek do sfery prywatności- „Nie wolno bez zgody osoby zainteresowanej publikować informacji oraz danych dotyczących prywatnej sfery życia, chyba ze wiąże się to bezpośrednio z działalnością publiczną danej osoby”. Widać tu zgodność z Dziennikarskim Kodeksem Obyczajowym.

Każdy z trzech kodeksów etycznych w większym lub mniejszym stopniu o czym pisałem wyżej podkreśla kwestie zachowania źródła informacji. Jak wygląda to z perspektywy prawa prasowego? Z tą kwestią nierozerwalnie związane są dwa artykuły – 15. i 16., mówiące o tajemnicy dziennikarskiej. Według nich dziennikarz ma obowiązek zachowania w tajemnicy danych autora materiału prasowego lub innych osób, o ile to sobie zastrzegły, lub informacji mogących ujawniać chronione prawnie interesy osób trzecich. Ustawa o prawie prasowym określa bardzo ważną rzecz, jaką jest kwestia zwolnienia z zachowania tajemnicy przez dziennikarza. Sytuacja taka występuje gdy materiał dotyczy najcięższych przestępstw, np. przeciwko życiu ludzkiemu oraz gdy przekazujący informację wyrazi zgodę na jej ujawnienie. Można, więc stwierdzić, że w tym wypadku to prawo prasowe opisuje dokładniej to zagadnienie z punktu widzenia prawnego jak i moralnego. Aczkolwiek na pewno nie rozwiązuje wszystkich spornych kwestii.

Ostatnia zasada, jaka występuje w Karcie Etycznej, to zasada wolności i odpowiedzialności – wolność mediów nakłada na nich odpowiedzialność za treść i formę oraz wynikające z nich konsekwencje. W rozdziale ‘’Odpowiedzialność i kary’’ pochodzącym z Kodeksu Etyki Dziennikarskiej jest jakby uzupełnieniem tej zasady gdyż opisuje konsekwencje. Przede wszystkim za naruszenie etyki dziennikarskiej odpowiada zarówno autor publikacji jak i redaktor, czy wydawca. Kary natomiast wymierzają sądy dziennikarskie i są one bardzo różne. Począwszy od upomnienia aż po usunięcie ze Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich. Oczywiste jest, że zupełnie inne kary możemy znaleźć w prawie prasowym. Związane jest to z zasadniczą różnicą między prawem a etyką. Prawo stosuje sankcje, takie jak grzywna czy pozbawienie wolności. Jednak podobnie jak w przypadku sankcji, wobec łamania norm etycznych odpowiedzialność spada na autora jak i jego pracodawcę.

Nie można pominąć w tej analizie sprawy stosunków panujących między samymi przedstawicielami czwartej władzy. Stosunki między współpracownikami powinny być partnerskie i niedopuszczalna jest nieuczciwa konkurencja i przywłaszczanie cudzych prac – możemy się dowiedzieć z Kodeksu Etyki Dziennikarskiej. Podkreśla również, że dziennikarza wobec przełożonych obowiązuje lojalność, ale ma prawo odmówić poleceń sprzecznych z etyką zawodową czy prawem. Bardzo podobnie do sprawy podchodzi Kodeks Obyczajowy, z którego możemy się dowiedzieć, że naganne jest wykonywanie polecenia służbowego jeśli narusza ono normy etyczne zawodu dziennikarskiego. Warto też wspomnieć o zakazie działania, które powodują szkodę zawodową innego dziennikarza. Widać tu zgodność dwóch kodeksów etycznych. Co na ten temat mówi prawo prasowe ? W artykule 10 ustępie 2 czytamy ‘’dziennikarz w ramach stosunku pracy ma obowiązek realizowania ustalonej w statucie lub regulaminie redakcji w której pracuje, ogólnej linii programowej tej redakcji’’. Przepis ten, moim zdaniem, stanowi całkowite podporządkowanie dziennikarza pracodawcy i osłabia jego niezależność. Widać, że jest dziełem poprzedniego reżimu.

Karta Etyczna Mediów Polskich, według mnie, pozostawia wiele tematów nienaruszonych i nie odnosi się to kilku istotnych dla dziennikarza kwestii. Rozdział ‘’Przestępstwa i sytuacje wyjątkowe’’ z Kodeksu Etyki Dziennikarskiej mówi między innymi o tym by nie przesądzać o winie kogokolwiek zanim sąd nie wyda prawomocnego wyroku. Taki przepis możemy również znaleźć w Dziennikarskim Kodeksie Obyczajowym i co warte podkreślenia w ustawie o prawie prasowym Dalej w rozdziale możemy odnaleźć „ w relacjach z wojen, zamieszek i demonstracji dziennikarze powinni zachować postawę niezaangażowanego obserwatora tak by nie stać się przedmiotem manipulacji”. Nie można pokazywać w bliskim planie scen śmierci. Natomiast dozwolone jest pokazywanie skutków wojen i katastrof oraz przejawy przemocy tylko i wyłącznie zachowując równowagę między obowiązkiem rzetelnej relacji a względem na wrażliwość odbiorców. O tym temacie wspomina także Dziennikarski Kodeks obyczajowy. On jednak tylko zakazuje propagandy wojny, przemocy itp.

Porównując trzy kodeksy etyczne i jeden kodeks prawny, dostrzegam na pewno zasadnicze różnice. Trudno jednak by prawo i etyka były ze sobą całkowicie zgodne. Prawo prasowe podchodzi do zagadnień etycznych bardzo ogólnie i tylko sygnalizuje dany problem. Szczegółową analizę możemy dopiero odnaleźć w kodeksach etycznych. Nie może jednak być inaczej gdyż prawo ma tylko zaznaczyć daną kwestię, natomiast ludzie mediów doskonale znający realia pracy dziennikarza, rozwinęli szczegółowo kwestie moralne, opierając się na prawie w trzech wyżej wymienionych kodeksach. Wszystkie te kodeksy etyczne na pewno wzajemnie się uzupełniają i poruszają rzeczy najważniejsze w pracy czwartej władzy. Moim zdaniem po zapoznaniu z nimi oraz z lekturą prawa prasowego mamy pełen obraz na co zwrócić uwagę powinien dziennikarz w swojej ważnej pracy.

Wybrane dla Ciebie:




Komentarze (5):

Sortuj komentarze:

Dłuuuuugi ale bardzo potrzebny artykuł.

(+)

Komentarz został ukrytyrozwiń

Co jest nieprawdą ossad. Stoi w rubryce M3G, gdzie waga jest rzeczą wtórną. Szukasz spisków :))

Komentarz został ukrytyrozwiń

[waga 0] :(

Komentarz został ukrytyrozwiń

Klocki Lego wiszą na głównej, a ten tekst spada do archiwum...

Komentarz został ukrytyrozwiń

Trudno się czyta takie długie teksty w internecie, ale na szczęście dobrnąłem do końca. I nie żałuję ;)

Ciekawe ilu jest w Polsce dziennikarzy, którzy przestrzegają każdy punkt, o którym wspomniałeś..

Komentarz został ukrytyrozwiń

Jeśli chcesz dodawać komentarze, musisz się zalogować.

Najpopularniejsze

Copyright 2017 Wiadomosci24.pl

Korzystamy z cookies i local storage.

Bez zmiany ustawień pliki są zapisywane na urządzeniu. Więcej przeczytasz tutaj.