Barbara Thun, herbu Thun, jest magistrem filologii angielskiej, tłumaczką, nauczycielką. Śmieje się, że gdy jej uczniowie dowiedzieli się o jej szlacheckim pochodzeniu otworzyli oczy ze zdumienia i pytali co robi w szkole, podczas gdy powinna mieszkać w pałacu i mieć stado służby.

***

Nie zerkają zawadiacko spode łba, nie obnoszą się z wygoloną czupryną i nie podkręcają sumiastego wąsa. Nie posługują się wulgarnym językiem, nie przywdziewają żupanów ni kontuszy, nie trzeźwieją do południa po nocnych libacjach. Nie mają nic wspólnego z obrazem, jaki przekazała nam komunistyczna propaganda. Dzisiejszy szlachcic na pierwszy rzut oka nie wyróżnia się niczym szczególnym. Trudno odróżnić go w tłumie ciągnącym w godzinach szczytu do podmiejskiej kolejki. Chodzi w garniturze, dżinsach, swetrze, t-shircie, czyli po prostu – tak jak mu wygodnie.

- Nie znosimy maskarady, bo jakby pani zareagowała, widząc na ulicy faceta w kontuszu z szablą u boku? Przecież powiedziałaby pani: ale wariat! – mówi 30-letni Marcin Michał Wiszowaty, herbu Roch, z zawodu prawnik, prezes Zarządu Głównego Związku Szlachty Polskiej w Gdańsku. – Dzisiejszy szlachcic żyje jak każdy. Często mieszka w bloku, do pracy jeździ tramwajem, bywa murarzem, hydraulikiem, taksówkarzem lub profesorem wyższej uczelni. Jednak nie zawód jest ważny, najważniejsza jest postawa. Nie ma w naszym związku oszustów, krętaczy, łgarzy, osób po sądowych wyrokach, funkcjonariuszy partii komunistycznych czy działaczy aparatu represji.
- Ktoś kiedyś powiedział, że każdy człowiek powinien być przyzwoity – dopowiada 66-letni Witold Forkiewicz, herbu Sas, z zawodu architekt wnętrz. - A szlachcic nie powinien! Szlachcic po prostu musi! Również współcześnie. Bo szlachectwo - a więc świadomość, że przodkowie robili kawał dobrej roboty dla kraju – zobowiązuje.

Pseudomonarchistom mówią: nie

To było prawie 15 lat temu, gdy pojawił się pomysł założenia Związku Szlachty Polskiej. Związek zawiązał się w Sopocie. Nie było to nic wielkiego – ot, grupka osób spotykała się, wspominała przodków i... rozrastała się. Z roku na rok przybywało członków. Dzisiaj w całej Polsce jest ich ponad 300, w pomorskim oddziale działają 42 osoby. W 1995 roku Związek Szlachty Polskiej został zarejestrowany jako stowarzyszenie, którego celem jest integracja i reprezentacja środowiska szlacheckiego oraz ochrona dobrego imienia szlachty Rzeczypospolitej Wielu Narodów. Mają statut, herb, mogą tworzyć oddziały terenowe, prowadzić działalność gospodarczą. Wystrzegają się kontaktów z partiami pseudomonarchistycznymi, których członkowie hojnie rozdają fikcyjne tytuły, z książęcym włącznie. Nie chcą tworzyć żadnej partii, nie mają apetytu na władzę. Za siedzibę główną swojego związku w Polsce wybrali nie Warszawę, czy Kraków, a właśnie Gdańsk.

– Gdańsk po wojnie, ze względu na burzliwe koleje historii, stał się czymś w rodzaju miniatury Rzeczypospolitej Wielu Narodów - stwierdza Marcin Michał Wiszowaty. - Tu mamy przedstawicieli nie tylko szlachty miejscowej - kaszubskiej, ale i przyjezdnej, czyli kresowiaków – zarówno z północny - wileńszczyzny, czy nowogródczyzny - jak i południa, czyli okolic Lwowa. Są tu Tatarzy, jest szlachta ormiańska, która znalazła się w Gdańsku w wyniku przymusowego przesiedlania, jest szlachta z Podlasia, czy Mazowsza. To wyjątkowy grunt.

Muzeum na parterze bloku

Zbigniew Hobgarski, herbu Sas Odmienny, z zawodu jest teologiem. Urodził się na terenie dzisiejszej Ukrainy. Dziś na emeryturze, całe życie przepracował na stanowiskach administracyjnych. Mieszka w małym domku z ogródkiem, który dostał w spadku po żonie.
- Po okresie przełomu politycznego wiedziałem, że odrodzenie polskiej szlachty to konieczność – mówi. -Więc, gdy powstał związek od razu się zapisałem. W poszukiwaniu swoich korzeni dotarłem do Słowacji, gdyż mój herb wskazywał na pochodzenie austrowęgierskie. Potwierdziło się, moi przodkowie najprawdopodobniej byli Węgrami. Dotarłem do dokumentów z 1699 r., kiedy to dostali od polskiego króla Augusta II Mocnego tzw. wybraniectwo, czyli pozwolenie na pędzenie gorzałki, co na dzisiejszy język można przełożyć jako pozwolenie na działalność gospodarczą.
Witold Forkiewicz, herbu Sas, urodził się w Wilnie, w latach 50. przyjechał do Gdańska. Kawał życia poświęcił szukaniu śladów przodków. Ostatnio projektuje wnętrze nowego kościoła na Zaspie. Mieszka w 11-piętrowym bloku, w mieszkaniu na parterze, gdzie przechowuje mnóstwo rodzinnych pamiątek.

- Ocalały portrety przodków, albumy ze zdjęciami, dokumenty, drzewa genealogiczne, mnóstwo książek związanych z rodziną. Jestem szczęśliwy, że udało mi się aż tyle tego zgromadzić. Przejmie to mój syn, który jest sekretarzem zarządu głównego naszego związku. W mojej rodzinie świadomość pochodzenia szlacheckiego utrzymywała się od zawsze. Potwierdzenie szlachectwa znalazłem w księgach, datowanych do 1685 roku, tam już widnieją zapisy o moich przodkach. Teraz szukam jeszcze wcześniejszych korzeni. W Żytomierzu mieszkali moi pradziadkowie, dokumenty Forkiewiczów datują się tam od 1632 roku.

Szlachcianka bez pałacu

Barbara Thun, herbu Thun, jest magistrem filologii angielskiej, tłumaczką, nauczycielką. Śmieje się, że gdy jej uczniowie dowiedzieli się o jej szlacheckim pochodzeniu otworzyli oczy ze zdumienia i pytali co robi w szkole, podczas gdy powinna mieszkać w pałacu i mieć stado służby.
- Nie mam pałacu, bo niegdyś odebrano nam majątek. Ale mam swoją płachetkę ziemi, czyli kawałek ogródka przed domem, w którym mieszkam – opowiada. - Udało mi się wyrwać z klitki w bloku, choć moja mama, która pochodzi ze szlachty łęczyckiej, mieszka tam nadal. Mój nieżyjący już ojciec odtworzył początki rodzinnego drzewa genealogicznego, które sięga aż do XIII wiecznych Niemiec. Pomimo niemieckich korzeni moja rodzina zawsze wykazywała polski patriotyzm, co jako szlachcianka przekazuję moim córkom.
- Staramy się wyprostować to, co wypaczyła historia – mówi Marcin Michał Wiszowaty. – Kreowaniu etosu biznesmena przeciwstawiamy etos rycerza, pełnego cnót, potrafiącego dojść do celu w oparciu o zasady moralne i tradycje, bo szlachta wywodzi się z rycerstwa. Sama genealogia nie wystarczy, za nią muszą iść czyny. Staramy się przyjmować do związku szlachtę genealogiczną z całokształtem wspaniałych cech, by stworzyć enklawę ludzi honoru. Chodzi o to, byśmy byli strażnikami wartości, a nie kustoszami, którzy pilnują pamiątek.

Trzy dni i wynocha z pałacu

Historia polskiej szlachcie nie sprzyjała. W II Rzeczypospolitej konstytucja z 1921 roku w art. 96 mówiła: „Rzeczpospolita Polska nie uznaje przywilejów rodowych ani stanowych, jak również żadnych herbów, tytułów rodowych i innych, z wyjątkiem naukowych, urzędowych i zawodowych”. Chociaż w 1935 roku zniesiono ten przepis, późniejsza Polska Ludowa wydała szlachcie prawdziwą wojnę. Dekret PKWN o reformie rolnej wywłaszczał ze skutkiem natychmiastowym i bez odszkodowań wszystkich właścicieli majątków ziemskich o powierzchni ponad 50 hektarów. Właściciele usuwani byli w ciągu trzech dni bez możliwości zabrania niczego, poza przedmiotami osobistego użytku. Nie mogli nawet mieszkać w promieniu 30 km od swoich majątków.
- Dzisiaj nie wszyscy wiedzą, że należą do szlachty – mówi Marcin Wiszowaty. - Jeżeli dziadek, z obawy przed represjami, zataił szlachectwo przed synem, a ten z kolei nie przekazał wiedzy o herbie swojemu synowi, to ani syn ani wnuk nie wiedzą, że są szlachtą. Często dowiadują się o tym przypadkowo.

Polowanie na przodka z dobrą metryka

Wbrew pozorom, udowodnienie szlachectwa nie jest procesem mocno skomplikowanym. Nie są potrzebne żadne drzewa genealogiczne, czy XV-wieczne dokumenty. Jeszcze w XIX wieku do metryk wpisywano adnotacje o pochodzeniu społecznym. Czasem wystarczy odnaleźć jednego przodka z dobrą metryką. Przy związku działają eksperci oceniający dostarczane dowody szlachectwa i służący radą. Gdy dokumenty nie są kompletne, zawsze można je uzupełnić. Samo nazwisko w herbarzu lub „coś mi mówi, że jestem szlachcicem” nie wystarczą.
- Przyjmujemy tylko potomków po linii męskiej – mówi Marcin Michał Wiszowaty. - Tak ustalono już za czasów Kazimierza Wielkiego, później potwierdzono w konstytucji Nihil Novi. Mówi się tam, że szlachcicem jest syn lub córka ojca i matki szlachetnego stanu lub tylko ojca szlachetnego stanu. Córka dziedziczy szlachectwo i herb, ale nie przekazuje go dalej. Jej dziecko będzie szlachcicem, jeśli jej mąż też nim będzie. Syn przekazuje szlachectwo dalej, ale nie uszlachca żony.
Dzisiejsza szlachta uważa się za pokolenie przekazicieli, które po okresie komuny przechowuje szlacheckie idee dla przyszłych pokoleń. Potomkowie szlachty chcą jak najwięcej uratować, tym bardziej, że żyją jeszcze ludzie, którzy pamiętają czasy, gdy szlachecki etos był żywy, a słowo „honor” miało większe znaczenie.
- Ale musimy walczyć ze stereotypami - mówi Witold Forkiewicz. - Ciągle gdzieś pokutuje przekonanie, że to szlachta spowodowała rozbiory, że szlachcic to jakaś zakała, która chwała Bogu, ze odeszła w przeszłość i ślad po niej zaginął. A to kompletna bzdura, wystarczy poznać prawdziwą historię Polski.