Wiadomości24 > Cywilizacja > Historia > Paradis Judaeorum revisited - żydowski raj utracony

Pozycja materiału w rankingach:

#70035 wg odsłon (miesięczny)

70035 miejsce

Dział: Historia

Ocena: 26pkt

Oceń:

Paradis Judaeorum revisited - żydowski raj utracony

Dodał(a): Piotr Czarny
2007-05-10 00:22
Odsłon: 7187
Komentarzy: 12

Tagi:

Niegdyś 75 proc. białostoczan było pochodzenia żydowskiego. Dziś w mieście nie istnieje ani jedno miejsce, gdzie odbywałyby się żydowskie nabożeństwa.

Butelka po Finlandii

Nie mogłem go nie zauważyć. / Fot. Piotr Czarny

Ul. Wschodnia na terenie dzielnicy Wygoda. Murowane ogrodzenie i brama, z której sypie się tynk, są otoczone przez osiedle domków jednorodzinnych. Żelazne wrota zwracają uwagę wkomponowaną w nie gwiazdą Dawida. Jestem na terenie jedynego ocalałego cmentarza żydowskiego w Białymstoku, przeszedłem przez dziurę w ogrodzeniu. Jest tu niesamowicie spokojnie. Ze wzgórza jak na dłoni widać las macew, wśród których nie sposób znaleźć stojącej równo. Upływ czasu odcisnął swoje piętno na tym miejscu. Połamane, porośnięte mchem, przewrócone tablice są wciąż czytelne. Część jest wyłącznie w jidysz, ale większość zawiera transkrypcję w niemieckim, polskim lub rosyjskim. W centralnym punkcie stoi pomnik ofiar pogromu roku 1906, dokonanego przez żołnierzy carskich. To jedyna zmiana od czasu zakończenia wojny i koniec troski jakichkolwiek stowarzyszeń o to miejsce. Pod jednym z drzew dostrzegam resztki butelki po Finlandii.

Robi mi się przykro

Okrążam to miejsce, robię zdjęcia, wychodzę na ulicę. Podobno terenem ma się ktoś zaopiekować i to już niedługo. Po drodze do centrum spotykam starszego człowieka, mieszkańca tej dzielnicy, który deportacje oglądał osobiście. Wygoda była wtedy podmiejską wioską. Z lokalnej stacji kolejowej odjeżdżały transporty do obozu koncentracyjnego, a deportowani, w oczekiwaniu na swoją kolej byli tłoczeni na jednym z placów. W pewnym momencie znajdowało się tam około 15 tysięcy ludzi. Mojemu rozmówcy drży głos, gdy opowiada o zawodzeniu, jakie stamtąd dobiegało przez kilka dni i nocy. Mówi o złości i bezsilności, ludziach uciekającym w kierunku tłumu obserwatorów i padającym od kul tuż przed nim. Niewielu już pamięta tyle, co on. Dzisiaj w Białymstoku mieszka 300 tysięcy ludzi, przeważnie napływowych, bądź urodzonych po wojnie. Dla nich taka opowieść jest abstrakcją.

Do czego może posłużyć macewa?

Wysiadam w centrum i idę ulicą Icchoka Malmeda. Większość ludzi spotkanych po drodze nie wie, kim był jej patron. Na kamienicy o numerze 10 wisi tablica upamiętniająca go - to tu stał budynek, w którym powieszono dowódcę powstania w gettcie. Podobnie jak reszta dzielnicy, nie przetrwał do dziś, w jej miejscu powstała dzielnica w stylu charakterystycznym dla lat 50. Dochodzę do Ratusza, gdzie dawniej sprzedawano śledzie prosto z beczek, co dało początek przydomkowi białostoczan. Otaczające go murki są wyłożone połamanymi macewami, co widać wyraźnie, gdy obejrzy się z bliska jeden z nich - murarz zagapił się i ułożył tablicę inskrypcją na zewnątrz. Nagrobki pochodzą z dawnego cmentarza, który mieścił się nieopodal. Teraz jest tam park, utworzony przez władzę ludową po wojnie.

Na dole widoczna inskrypcja w alfabecie hebrajskim. / Fot. Piotr Czarny

Szukam pozostałości po synagodze. Gdybym nie wiedział, gdzie jej szukać, nie trafiłbym. Pomnik i tablica upamiętniająca pogrom są wciśnięte pomiędzy blok mieszkalny, bank i budynek sądu, kompletnie niewidoczne z ulicy. Po raz kolejny zaczynam się zastanawiać, jak musiało kiedyś wyglądać to miejsce i znów rozczarowanie. Mam problem z wyobrażeniem sobie tego. To właśnie tu Niemcy spalili 2 tys. osób, by uczcić włączenie "Weisstock" do Generalnej Guberni.

Tu stała Wielka Synagoga. / Fot. Piotr Czarny

Kieruję swe kroki ku dawnym Chanajkom - dzielnicy żydowskich robotników. Ciężko je odnaleźć w miejscu, które obecnie nosi nazwę Piasków. Drewniane chaty zostały w PRL-u zrównane z ziemią, a na ich miejscu wyrosło olbrzymie blokowisko. Monumentalizm tego miejsca przytłacza - żaden blok nie ma mniej niż 10 pięter. Obrazu dopełnia gierkowski supermarket i szpital kliniczny w głębi. Po drugiej stronie ulicy Legionowej, noszącej ongiś zaszczytne miano towarzysza Dzierżyńskiego, leży Rynek Sienny, dawny plac targowy. Dziś jest nieczynny, a miasto nie ma pomysłu na jego zagospodarowanie. Plan budowy nowego Ratusza został zarzucony, być może temat wróci za kilka lat. Mieści się tu jedyna "ocalała" po wojnie synagoga. "Ocalała" to niezbyt dobre określenie, gdyż budynek jest rekonstrukcją, powstałą przy okazji budowy biurowca. Bardzo ładny gest ze strony inwestora; mieści się tam białostocki oddział Polskiego Stowarzyszenia Esperantystów.

Rozczarowanie

To już koniec spaceru. Jak na miasto z tak licznym osadnictwem Żydów, Białystok posiada wyjątkowo mało pamiątek po nich. Jedynym autentycznym miejscem pozostaje cmentarz przy ul. Wschodniej. Gdyby znajdował się bliżej centrum, prawdopodobnie służyłby dziś za kolejny park, ewentualnie teren pod budowę mieszkań.

Brak tu pozostałości po zburzonym gettcie - na jego terenie stoją bloki z lat 50. W ten sposób ówcześni urbaniści budowali nową tożsamość mieszkańców. Udało się to wyjątkowo dobrze - nie przetrwały namacalne dowody, pozostał przekaz ustny. Słabszy z każdym rokiem, wraz z odchodzeniem tych, którzy doświadczyli wielokulturowości Białegostoku na własnej skórze.

Synagoga Piaskower, stan dzisiejszy. / Fot. Piotr Czarny

Wielu narzeka na problem z określeniem tożsamości naszego miasta. "Starówka" jest mała i w większości zabudowana brzydkimi budynkami w stylu powojennym. Okazałych, zdobionych kamienic zachowało się jak na lekarstwo. Większość ludności przybyła tu wraz z industrializacją. W obliczu pustki, która wytworzyła się po 1945 r., nie jest łatwo zachować pamięć o byłych współmieszkańcach.

Ale trzeba próbować

Fakty: W 1939 r. w Białymstoku mieszkało ponad 80 tysięcy Żydów. Istniało 59 synagog, żydowskie cmentarze, szkoły, szpitale, nawet cała dzielnica - tak zwane "Chanajki". Miasto liczyło wówczas 107 tysięcy mieszkańców. Wielu wybitnych białostoczan wywodziło się z tego narodu, z Ludwikiem Zamenhofem, czy Icchokiem Szamirem (były premier Izraela) na czele. Utworzone w 1943 r. w obrębie centrum getto pomieściło 50 tysięcy ludzi. W 1943 r. wybuchło w nim powstanie, jedno z dwóch w naszym kraju. Kilkudziesięciu powstańców nie miało szans w starciu z regularną armią. Pozostałych przy życiu deportowano do Treblinki.

Zobacz także:

OFFline profil autora

Autor: Piotr Czarny

Artykuły (6) Galerie (0) Średnia ocen (4.73)

Miejscowość: Białystok | Kraj: Polska

Ostatnie artykuły autora:

Pozycja autora w rankingach:

Największa liczba odsłon (1814)

Dodaj do

Komentarze: 12

Sortuj komentarze:

Adam Degler 10.05.2007 07:36

Ocena:

przy okazji chciałem zauważyć, że wśród społeczności W24 jest Michał Tyrpa, prezes fundacji Paradis Judaeorum

Komentarz został ukrytyrozwiń

Adam Degler 10.05.2007 07:34

Ocena:

Pytanie za 100 punktów: ilu Żydów mieszkało we Wrocławiu w 1947 r.?
A: 200
B: 20
C: 20000
D: 2000
E: 200000
Odpowiedź niżej.
Dla Autora duuuży plus.
Nie pierwszy raz poruszany jest w W24 problem zniszczonych cemntarzy i pamiątek po przeszłości.
Ten artykuł nadaje się na STRONĘ GŁÓWNĄ.

Odpowiedź: C