Po co nam "Katyń"? - refleksja nad filmem

W poniedziałek, trzy dni po premierze filmu "Katyń" zarezerwowałam bilety, aby w spokoju i bez towarzystwa tłumu zajadającego się popcornem obejrzeć film. Bardzo chciałam go zobaczyć, ponieważ z niecierpliwością czekałam na tę produkcję.

Tłumu faktycznie nie było. Mimo że kino wyświetlało film w dwóch salach, na fotelach zasiadło około 10 osób - niska frekwencja jak na trzy dni po premierze. Niestety ciągle odnoszę wrażenie, że ludzie oglądają tego typu filmy tylko dlatego, że powinno się je zobaczyć. Nie przejęłam się tym przejawem pseudopatriotyzmu, ponieważ w repertuarze zachowań Polaków istnieje wiele fałszu, jak chociażby chodzenie na 7 rano do kościoła, by pozostałą część niedzieli spędzić w bardziej rozrywkowy sposób.

W oglądaniu filmu przeszkadzało mi wiele, m.in. wielokrotnie migające światełko komórki mężczyzny w rzędzie poniżej, który albo wysyłał smsy albo sprawdzał godzinę. Pozycja widza w fotelu również nie należała do najstosowniejszych. Nie miał pojęcia, jak trzymać głowę, by nie usnąć z nudów. Nogi ułożył na barierce, co mógł śmiało podchwycić od jego sąsiadki z przodu, która również położyła nogi na fotel, uprzednio zdejmując buty. Widzowie podczas projekcji byli więc bardzo zrelaksowani, zupełnie nie przejęci tym, co działo się na ekranie.

Apogeum znudzenia osiągnął ów mężczyzna, gdy film się skończył i nastąpiła minuta ciszy. Z tyłu dało się usłyszeć ciche pochlipywanie. Inny widz nieśmiało zaczął wstawać z fotela, czekając na moment, gdy wreszcie przyjdzie obsługa i zapali światło. Sąsiad z przodu zniecierpliwienie wyraził słowami: - No, co jest? Po chwili z uśmiechem na ustach dodał: - Jezu, wreszcie. Już myślałem, ze zdechnę z nudów. No i co? Wyrąbali nas sowieci w kosmos i tyle. Kiedy przed wejściem do kina koleżanka tego pana ocierała łzy, mój kinowy sąsiad skomentował wielomiesięczną pracę Wajdy jednym słowem: - Nuda. Widać dla jednego Polaka "Katyń" to dzieło na Oscara, dla innego zmarnowane 15zł. Po tym zdarzeniu naszła mnie refleksja: jaki sens miało stworzenie filmu "Katyń"?

Śledząc od miesiąca niektóre fora internetowe zauważałam, że ludzie mają dość grzebania w historii. Podczas gdy nasi dziadkowie na same słowo "obóz", "wojna" spuszczają wzrok, dla obecnej młodzieży historie mordów, takie jak Oświęcim czy Katyń - mogą stać sie przedmiotem żartów czy kpin. Ten proces - przechodzenia od szczerego współczucia do traktowania sprawy na porządku dziennym po powstanie dystansu wystarczającego do stwarzania na ten temat żartów - skraca się. Jednak nie tylko w Polsce istnieje to zjawisko. Uderzenie w World Trade Center w USA po kilku miesiącach stało się już przedmiotem satyrycznych obrazków, czy gier w stylu - "wyceluj samolotem w wieżę". Na wieść o projekcie produkcji "Katynia" ludzie na forach grzmieli: "zostawcie Katyń, zostawcie historię - to robi się nudne. Było - minęło. Po co to rozgrzebywać?"

Może jednak nie ma już ludzi, dla których warto robić takie produkcje? Czy kogoś jeszcze interesuje historia?
Na razie ciągle słychać, że Polacy jakby mogli, to rozkopaliby Grunwald i zorganizowali kolejną żałobę narodową. Że gdyby ktoś miał wystarczający budżet, to kręciłby filmy o każdej śląskiej kopalni, gdzie za jednym razem zginęło więcej niż dwóch górników. Że niezdrowo fascynujemy się obozami koncentracyjnymi, Katyniem, Powstaniem Warszawskim i każdą sytuacją, w której masowo ginął ciemiężony naród. Że jesteśmy jak Amerykanie, którzy nadal przeżywają tragedię WTC, mimo że sami podobnie krzywdzą ludność Afganistanu - tylko że na raty.

Czy naprawdę tak traktujemy historię? Myślę, że ten film nie jest produkcją, która miała na kogoś wpłynąć, poza samymi Polakami, którzy nie chcą nic pamiętać. Większość z nas nie utożsamia przecież obecnych Rosjan z Sowietami, ani obecnych Niemców ze służbami SS. Jednak należy się pamięć i szacunek ludziom, którzy w mundurze służyli Polsce, i za to zostali rozstrzelani. Należy się też szacunek rodzinom tych ofiar, czyli wielu ludziom, którzy żyją do dziś. Dlatego takie filmy powinny powstawać. Nie wiem, czy za 10 lat będą chętni, by obejrzeć je w kinie, gdyż na razie ta liczba gwałtownie spada. Bez promocji filmu, premiery w okolicach rocznicy i ogromnej sławy reżysera - obawiam się, że frekwencja byłaby mniejsza niż na przeciętnych wakacyjnych komediach.

Myślę, że każdy z nas powinien zobaczyć ten film - aby nie tylko poznać historię, która dla wielu jest obca, ale także zobaczyć, jak wyglądała ona w oczach tych, którzy jeszcze ją pamiętają. Może kiedyś opowiemy o tym swoim dzieciom, a film nakreśli w naszych głowach wizje, których nie umiał stworzyć słabo napisany podręcznik historii. Nawet jeśli nikogo to nie obchodzi, a coraz większe grono ludzi jest przeciwne wszelkiego rodzaju przedsięwzięciom rozpamiętującym te tragiczne wydarzenia, "Katyń" jest filmem potrzebnym, i każdy powinien go zobaczyć. Widzowie nie powinni czekać na efekty specjalne czy zaskakującą fabułę, jak z amerykańskiego thrillera. W "Katyniu" chodzi o coś zupełnie innego - obejrzenie zapisu historii naszego kraju i oddaniu się refleksji nad nią. Po to Wajda nakręcił ten film - ku pamięci rodzicom. Ku pamięci ofiar. Nie dla braw, Oscara czy sławy.

Po powrocie postanowiłam obejrzeć, jak kształtuje się obecna historia na mniejszym ekranie. W TVN najpierw zobaczyłem karykatury z polskiej sceny politycznej u Majewskiego, któremu kolejne idiotyczne hasła i pomysły są na rękę, bo ma dzięki temu tematy na program. Chwilę później w "Teraz My" Miller, Lepper i Kwaśniewski - ukazywani z perspektywy lat i obecnie. W czasie reklam ogłoszenia wyborcze - ze spotami PO i ich pustymi hasłami oraz filmik PiSu z historią brania łapówek w tle. Przez dwie godziny telewizja pokazywała obecną władzę - czyli polityków - ludzi, którzy tworzą naszą, polską historię XXI wieku.

I właśnie dopiero wtedy zrozumiałam, jak wielka była tragedia dziesiątek tysięcy zamordowanych za ten kraj ludzi. Tragedia tym większa, im bardziej przyjrzymy się otaczającej nas rzeczywistości - Polsce, za którą oni oddali życie, a która obecnie jest w rękach ludzi nie mających skrupułów, by sprzedać ją za lepszy samochód czy walizkę pieniędzy. Za ten kraj zostały zamordowane w czasie wojny miliony istnień. Pamiętajmy o tym, szczególnie wtedy, gdy będziemy wybierać ludzi, którzy stworzą kolejny rozdział historii.