Facebook Google+ Twitter

Pozycja materiału w rankingach:

2222 miejsce

Podmioty wyznaniowe w służbie państwa

Prawne możliwości wykonywania przez podmioty wyznaniowe zadań z zakresu pomocy społecznej

 / Fot. nieznany

Prawne możliwości wykonywania przez podmioty wyznaniowe zadań z zakresu pomocy społecznej


1. Faktyczne możliwości wykonywania zadań z zakresu pomocy społecznej w realiach Polski Ludowej

Truizmem trąci stwierdzenie, że zwalczanie wyznaniowej działalności charytatywnej w Polsce Ludowej miało podłoże polityczne i było elementem zaplanowanej walki z Kościołem katolickim (w mniejszej mierze także z innymi wspólnotami wyznaniowymi ), który postrzegano jako największego ideologicznego konkurenta, skutecznie utrudniającego mu „rząd dusz” Polaków. Niszczenie przez komunistów kolejnych sektorów kościelnego systemu pomocowego datowało się mniej więcej od 1949 r., kiedy to władze polskie, po rozprawieniu się ze zbrojnym podziemiem antykomunistycznym, przystąpiły do wieloaspektowej walki z najważniejszym „przeciwnikiem ideologicznym”, jakim był Kościół katolicki. Pierwszym zdecydowanym ciosem w wyznaniową działalność charytatywną w Polsce było bezprawne faktyczne zawłaszczenie kościelnej instytucji „Caritas” poprzez wprowadzenie doń zarządu przymusowego, co miało miejsce 23 stycznia 1950 r.
Już jednak od 1948 r. trwała akcja likwidacyjna szpitalnictwa wyznaniowego , realizowana na podstawie ustawy z dnia 28 października 1948 r. o zakładach społecznych służby zdrowia i planowej gospodarce w służbie zdrowia .
Obowiązująca formalnie przez cały okres PRL ustawa z dnia 16 sierpnia 1923 r. o opiece społecznej
w art. 1 definiowała opiekę społeczną jako „zaspakajanie ze środków publicznych niezbędnych potrzeb życiowych tych osób, które trwale lub chwilowo własnymi środkami materialnymi lub własną pracą uczynić tego nie mogą, jak również zapobieganie wytwarzaniu się stanu, powyżej określonego”. Zgodnie z art. 2 lit. g tej ustawy, w zakres opieki społecznej wchodziła także „pomoc instytucjom opiekuńczym i współpraca z nimi”. Przepis ten obejmował także zakłady wyznaniowe. Art. 7 ustawy dopuszczał powierzenie wykonywania zadań z zakresu opieki społecznej (którymi, zgodnie z art. 2 lit. a ustawy z 16 sierpnia 1923 r. były także: „opieka nad niemowlętami, dziećmi i młodzieżą, zwłaszcza nad sierotami, półsierotami, dziećmi zaniedbanymi, opuszczonymi, przestępnymi oraz zagrożonymi przez wpływy złego otoczenia”) „wszelkim odpowiednim zakładom opiekuńczym” na zasadach zawartych w stosownej umowie. Cytowane przepisy sankcjonowały zatem w pełni tworzenie oraz funkcjonowanie zakładów wyznaniowych, które prowadziłby działalność opiekuńczą na podstawie umów zawartych z odpowiednimi instytucjami państwowymi i samorządowymi. Wobec powojennej niewydolności państwowego systemu opieki społecznej, władze odpowiedzialne za pomoc ogromnej rzeszy potrzebujących, mimo „obcości światopoglądowej”
zmuszone były zlecać zadania z tego zakresu zakładom wyznaniowym (domom dziecka, zakładom wychowawczym etc.), które także w większości przypadków nie mogłyby funkcjonować bez państwowego wsparcia. Powodowało to jednak duże uzależnienie się placówek wyznaniowych od subwencji budżetowych i było wykorzystywane przez władze do likwidowania bądź przejmowania tych placówek w dowolnym momencie. Do zamknięcia prywatnego domu dziecka wystarczyło zaprzestać kierowania doń wychowanków, co skutkowało natychmiastowym wstrzymaniem wypłat dotacji.
Z kolei „neutralizowanie” wpływów związków wyznaniowych w dziedzinie zamkniętej (zakładowej) opieki społecznej nad dorosłymi było realizowane przez opisane już powyżej zmuszanie placówek do przyjęcia zwierzchnictwa Zrzeszenia Katolików „Caritas”, ich likwidację bądź faktyczne upaństwowienie. Dyskryminacji poddano także wyznaniowe stowarzyszenia, prowadzące działalność dobroczynną, w tym bezhabitowe zgromadzenia zakonne. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27 października 1932 r. prawo o stowarzyszeniach, już w momencie wejścia w życie uznawane było za restryktywne i umożliwiające daleko idącą ingerencję przedwojennych organów administracji państwowej w działalność stowarzyszeń. Jako takie, stało się doskonałym narzędziem w ręku władz Polski Ludowej, które uczyniły zeń jeden z najważniejszych instrumentów powadzonej przez siebie polityki wyznaniowej, zakładającej eliminację Kościoła rzymskokatolickiego oraz innych związków wyznaniowych z życia publicznego kraju. Ostrze, kilkakrotnie po zakończeniu II wojny światowej nowelizowanego prawa o stowarzyszeniach, było skierowane głównie przeciwko masowym katolickim stowarzyszeniom, do których po 1945 r. należało ok. pół miliona osób i które stanowiły realne „zagrożenie” dla wpływów partii o rodowodzie komunistycznym. Ponadto nielegalnie poddano prawu o stowarzyszeniach zakony rzymskokatolickie, w przeważającej mierze realizujące na co dzień charytatywne zadania tej największej w Polsce wspólnoty kościelnej, otwierając w ten sposób drogę do poddania ich pełnej kontroli władz. W ramach działań restrykcyjnych, po 1949 r. zakwestionowano byt prawny zgromadzeń bezhabitowych, prowadzących w ramach różnych stowarzyszeń katolickich wiele dzieł dobroczynnych. Konsekwencją tego faktu było przejmowanie majątku kościelnego na mocy prawa o stowarzyszeniach. Ponadto władze stosowały wobec katolickich stowarzyszeń dobroczynnych wiele form pozaprawnego nacisku, niejednokrotnie świadomie i cynicznie łamiąc prawo. Do działań takich zaliczyć można różnoraką dezorganizację ich działalności czy też represjonowanie członków owych stowarzyszeń. Bardzo często decyzje administracyjne podejmowane w stosunku do stowarzyszeń wyznaniowych były urzędniczą samowolą, zaś stosowane metody - pogwałceniem obowiązującego porządku prawnego i norm współżycia
społecznego.
Podobny los spotkał np. kuchnie dla ubogich czy fundacje o celach charytatywnych . Ostatnim akcentem destrukcyjnej działalności władz Polski Ludowej w opisywanej dziedzinie było niedopuszczenie do powstania Fundacji Rolniczej, mogącej wydatnie poprawić sytuację zacofanej polskiej wsi w latach 80- tych XX w.

2. Regulacje prawne dotyczące wykonywania przez kościelne osoby prawne i ich jednostki organizacyjne zadań z zakresu pomocy społecznej po roku 1989

Ustawodawca polski, zarówno w przepisach konstytucyjnych, jak i w konkordacie między Stolicą Apostolską i Rzeczpospolitą Polską z 28 lipca 1993 r. , ustawie o stosunku państwa do Kościoła katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej z 17 maja 1989 r. , ustawie o gwarancjach wolności sumienia i wyznania z tego samego dnia , ustawie o partnerstwie publiczno-prywatnym z 28 lipca 2005 r. , ustawie o działalności pożytku publicznego i wolontariacie z 24 kwietnia 2003 r.
i szeregu ustaw określających stosunek państwa do mniejszościowych związków wyznaniowych, a także w ustawie z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej , określił pozycję, jaką zajmują podmioty wyznaniowe w systemie instytucji pomocowych .

2.1 Uregulowania konstytucyjne

Najistotniejszą gwarancją wolności sumienia i religii w Polsce jest niewątpliwie
art. 25 ust. 2 obowiązującej ustawy zasadniczej z 2 kwietnia 1997 r. , który brzmi: „Władze publiczne w Rzeczypospolitej Polskiej zachowują bezstronność w sprawach przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych, zapewniając swobodę ich wyrażania w życiu publicznym”. Z kolei art. 53 Konstytucji zapewnia każdemu obywatelowi Rzeczypospolitej Polskiej wolność sumienia i religii (ust. 1) oraz wolność uzewnętrzniania wyznawanej religii (ust. 5), która może być ograniczona jedynie w drodze ustawowej i tylko wtedy, gdy jest to konieczne do ochrony bezpieczeństwa państwa, porządku publicznego, zdrowia, moralności lub wolności i praw innych osób. Prawo do zrzeszania się w celach religijnych, przysługujące nie tylko obywatelom polskim ale także cudzoziemcom i bezpaństwowcom, zagwarantowane jest przepisami Konstytucji RP, aktami prawa międzynarodowego i wspólnotowego oraz ustawami . Art. 58 ust. 1. Konstytucji zapewnia każdemu obywatelowi wolność zrzeszania się, zaś art. 12 gwarantuje wolność tworzenia i działania organizacji społecznych. Dotyczy to także świeckich organizacji wyznaniowych, powoływanych w celu realizacji misji charytatywnej związków wyznaniowych. Tworzenie pozostałych organizacji wyznaniowych (kościelnych), może doznawać ograniczeń wynikających z prawa wewnętrznego związku wyznaniowego i być uzależnione od decyzji właściwej władzy tego związku .



2.2 Regulacje konkordatowe

Do kwestii działalności Kościoła katolickiego w dziedzinie pomocy społecznej odnosi się przepis art. 21 konkordatu polskiego z 28 lipca 1993 r., stanowiący, iż: Odpowiednie instytucje kościelne mają prawo prowadzenia, każda zgodnie ze swą naturą, działalności o charakterze misyjnym, charytatywnym i opiekuńczym. W tym celu mogą tworzyć struktury organizacyjne i urządzać publiczne zbiórki. Według Józefa Krukowskiego, w przepisie tym zawarte są dwie gwarancje: Uznanie przez państwo prawa instytucji kościelnych do prowadzenia działalności misyjnej, charytatywnej i opiekuńczej wraz z tworzeniem niezbędnej struktury i zaplecza logistycznego. Normy konkordatowe w tym zakresie są potwierdzeniem regulacji zawartych w art. 7 ust. 2 pkt 2-4 i ust. 3 pkt 7-9 oraz art. 38-40 ustawy o stosunku państwa do Kościoła katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej z 17 maja 1989 r. , która to ustawa zapewniła Kościołowi katolickiemu prawo do prowadzenia działalności charytatywnej za pośrednictwem Caritas Polska (na szczeblu krajowym) i Caritas diecezji (na szczeblu poszczególnych diecezji) . Opierając się na rozporządzeniu art. 21 ust. 1 konkordatu, odpowiednie władze kościelne mogą powołać do życia także inne instytucje pomocowe. Ponadto przepis ten uznawał prawa tych instytucji do urządzania publicznych zbiórek środków przeznaczanych później na cele związane z ich działalnością.
Art. 22 ust. 1 konkordatu o brzmieniu: „Działalność służąca celom humanitarnym, charytatywno- opiekuńczym, naukowym i oświatowo- wychowawczym
podejmowana przez kościelne osoby prawne, jest zrównana pod względem prawnym z działalnością służącą analogicznym celom i prowadzoną przez instytucje państwowe”. Na mocy tej zasady działalność pomocowa prowadzona przez katolickie instytucje kościelne została zrównana pod względem prawnym z analogiczną działalnością. Zasada ta jest nowością w polskim porządku prawnym- nie występowała w ustawie o stosunku państwa do Kościoła katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej. Jak podkreśla J. Krukowski, realizacja tej zasady w praktyce oznacza dotowanie z budżetu państwa działalności tych katolickich instytucji kościelnych, które służą celom określonym w art. 22 ust. 1 konkordatu polskiego z 28 lipca 1993 r., a w szczególności obejmuje uprawnienie kościelnych, katolickich instytucji charytatywnych do korzystania z funduszy państwowych na zasadzie równości z podobnymi instytucjami państwowymi (np. PCK) na działalność służącą celom humanitarnym, np. pomoc w zwalczaniu skutków klęsk żywiołowych, konfliktów zbrojnych czy pomoc dla zakładów pełniących zadania z zakresu pomocy społecznej (np. opieka nad niepełnosprawnymi). Zasada ta winna znaleźć zastosowanie w polityce finansowej, a przede wszystkim podatkowej i celnej. Nie narzuca ona państwu charakteru wyznaniowego, gdyż winna być realizowana na zasadzie równości wobec wszystkich instytucji wyznaniowych i świeckich prowadzącym działalność służącą celom wymienionym w art. 22 ust. 1 konkordatu. Dodać wypada, że już zgodnie z ustawą z 5 stycznia 1991 r. prawo budżetowe
z budżetu państwa mogły być udzielane dotacje dla jednostek niepaństwowych na zadania opiekuńczo-wychowawcze i leczniczo-wychowawcze. Na mocy przepisu konkordatowego, cytowana zasada zyskała umocowanie w międzynarodowym akcie normatywnym .

2.3 Unormowania ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania z dnia 17 maja 1989 r. i innych aktów prawnych o charakterze ogólnym

W ustawie o gwarancjach wolności sumienia i wyznania z 17 maja 1989 r. (zwanej dalej ustawą o gwarancjach) ustawodawca określił szczegółowo rodzaj i zasady prowadzenia instytucji wyznaniowych, realizujących świadczenia z zakresu pomocy społecznej, a także sposoby ich finansowania. Związki wyznaniowe są uprawnione do prowadzenia działalności charytatywno-opiekuńczej w oparciu o własne, wewnętrzne struktury organizacyjne, bądź poprzez powołane w tym celu organizacje, a także przez zakony (szczególnie w katolicyzmie i prawosławiu), działające na tym polu w zgodzie ze swoimi statutami. Jak pisze Zdzisław Zarzycki: „W art. 19 ust. 2 cytowanej ustawy napisano, że kościoły i inne związki wyznaniowe, wypełniając funkcje religijne, mogą w szczególności: tworzyć organizacje mające na celu działalność na rzecz przeciwdziałania patologiom społecznym i ich skutkom (pkt 14) i prowadzić działalność charytatywno-opiekuńczą (pkt 15). Z kolei art. 21 przewiduje, że „Kościoły i inne związki wyznaniowe mają prawo zakładać i prowadzić szkoły i przedszkola oraz inne placówki oświatowo-wychowawcze i opiekuńczo-wychowawcze na zasadach określonych w ustawach” (ust.1) oraz, że „szkoły, przedszkola oraz inne placówki o których mowa w ust. 1, będą dotowane przez państwo lub organy samorządu terytorialnego w przypadkach i na zasadach określonych w odrębnych ustawach” (ust. 2). Art. 24 ust. 1 ustawy o gwarancjach stanowi, że „w celu realizowania działalności charytatywno- opiekuńczej kościoły i inne związki wyznaniowe mają prawo zakładać i prowadzić, na zasadach określonych w ustawach, odpowiednie instytucje, w tym zakłady dla osób potrzebujących opieki, szpitale i inne zakłady lecznicze, żłobki i schroniska dla dzieci” .
Możliwe jest prowadzenie działalności z zakresu pomocy społecznej przez wyznaniowe osoby prawne w myśl przepisów ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie . Art. 3 tej ustawy stanowi, iż:
„1. Działalnością pożytku publicznego jest działalność społecznie użyteczna, prowadzona przez organizacje pozarządowe w sferze zadań publicznych określonych w ustawie.
2. Organizacjami pozarządowymi są, niebędące jednostkami sektora finansów publicznych, w rozumieniu przepisów o finansach publicznych i niedziałające w celu osiągnięcia zysku, osoby prawne lub jednostki nieposiadające osobowości prawnej utworzone na podstawie przepisów ustaw, w tym fundacje i stowarzyszenia, z zastrzeżeniem ust. 4.
3. Działalność pożytku publicznego może być prowadzona także przez:
1) osoby prawne i jednostki organizacyjne działające na podstawie przepisów o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej, o stosunku Państwa do innych Kościołów i związków wyznaniowych oraz o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, jeżeli ich cele statutowe obejmują prowadzenie działalności pożytku publicznego”.
Ponadto art. 4 cytowanej ustawy wskazuje, że „sfera zadań publicznych, o których mowa w ustawie, obejmuje zadania w zakresie:
1) pomocy społecznej, w tym pomocy rodzinom i osobom w trudnej sytuacji życiowej oraz wyrównywania szans tych rodzin i osób;
2) działalności charytatywnej.”

Pozyskiwanie środków finansowych na działalność charytatywno-opiekuńczą związków wyznaniowych może odbywać się także w trybie ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o partnerstwie publiczno- prywatnym . W myśl art. 1:
„1. Ustawa reguluje zasady i tryb współpracy podmiotu publicznego współpracy podmiotu publicznego i partnera prywatnego w ramach partnerstwa publiczno- prywatnego.
2. Partnerstwo publiczno-prywatne, w rozumieniu ustawy, to oparta na umowie o partnerstwie publiczno-prywatnym współpraca podmiotu publicznego i partnera prywatnego, służąca realizacji zadania publicznego, jeżeli odbywa się na zasadach określonych w ustawie”.
Art. 2 tej ustawy stanowi:
„1. Przedmiotem umowy o partnerstwie publiczno-prywatnym jest realizacja przez partnera prywatnego przedsięwzięcia za wynagrodzeniem na rzecz podmiotu publicznego.
2. Partner prywatny poniesie w całości albo w części nakłady na realizację przedsięwzięcia, o którym mowa w ust. 1 lub zapewni ich poniesienie przez inne podmioty”.
Według Bartosza Rakoczego nic nie stoi na przeszkodzie, „aby zadania w zakresie działalności charytatywno-opiekuńczej Kościoła katolickiego uznać za zadania publiczne w rozumieniu ustawy o partnerstwie publiczno-prawnym. Zadania te za takie są bowiem uznawane w ustawach szczególnych” . Z analizy przepisów art. 4 ustawy o partnerstwie publiczno- prywatnym wynika natomiast, że w oparciu o przepisy tego aktu prawnego działalność pomocową mogą świadczyć także niekatolickie i niechrześcijańskie związki wyznaniowe. Art. 4:
„Użyte w ustawie określenia oznaczają: […]
2. partner prywatny- następujące podmioty: […]
c) kościół lub inny związek wyznaniowy”.

2.4 Regulacje zawarte w ustawach indywidualnych o stosunku państwa do związków wyznaniowych

Przywołana już wyżej ustawa o stosunku państwa do Kościoła katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej z 17 maja 1989 r. reguluje kwestie związane z działalnością charytatywno- opiekuńczą tej wspólnoty wyznaniowej w rozdziale VI, w art. od 38 do 40. Jedną z najistotniejszych zasad urzeczywistnianych w tej ustawie jest zasada współdziałania państwa i Kościoła katolickiego dla dobra osoby ludzkiej.
Przepis art. 38 stanowi, iż:
„1. osoby prawne Kościoła mają prawo prowadzenia właściwej dla każdej z nich działalności charytatywno- opiekuńczej.
2. Dla prowadzenia działalności o której mowa w ust. 1, władze kościelne są upoważnione również do powołania:
1) Caritas Polskiej- jako instytucji o zasięgu krajowym,
2) Caritas diecezji- dla poszczególnych diecezji.
3. Caritas Polską powołuje, nadaje jej statut i nadzoruje Konferencja Episkopatu Polski.
4. Caritas diecezji powołuje, nadaje jej statut i nadzoruje biskup diecezjalny.
5. Zakony prowadzą działalność charytatywno- opiekuńczą
w zakresie określonym w ich statutach lub odpowiednich aktach wewnętrznych.
6. Działalność charytatywno- opiekuńczą mogą prowadzić organizacje katolickie w zakresie określonym w ich statutach”.
Istotne wydaje się określenie znaczenia terminu „działalność charytatywno-opiekuńcza”. Bartosz Rakoczy w swym komentarzu do omawianej ustawy definiuje ją jako „działalność polegającą na pomocy ludziom, wspieraniu biednych i potrzebujących pomocy oraz troszczeniu się i dbaniu o kogoś” . Jak już wyżej wspomniano, art. 38 ustawy o stosunku państwa do Kościoła katolickiego w ust. 1-4 przede wszystkim uznaje prawo osób prawnych tego kościoła do prowadzenia działalności charytatywno- opiekuńczej w oparciu o instytucje Caritas Polska (na terenie całego kraju) i Caritas diecezji (na terenie konkretnej prowincji kościelnej). Ustęp 5 dotyczy ewentualnej działalności charytatywno- opiekuńczej zakonów rzymskokatolickich, które oparta jest na przepisach prawa kanonicznego i prawa wewnętrznego instytutów zakonnych. Niektóre zgromadzenia zakonne, szczególnie kontemplacyjne, w ogóle nie podejmują działalności charytatywnej, np. kameduli czy kamedułki. Ustęp 6 art. 38 przyznaje prawo do prowadzenia działalności charytatywno- opiekuńczej bliżej nieokreślonym organizacjom katolickim, w zakresie określonym w statutach. Działalność taka uznawana będzie za działalność charytatywno- opiekuńczą Kościoła katolickiego .
Art. 39 zawiera definicję pojęcia działalności charytatywno- opiekuńczej: „Działalność charytatywno-opiekuńcza Kościoła obejmuje w szczególności:
1) prowadzenie zakładów dla sierot, starców, osób upośledzonych fizycznie lub umysłowo oraz innych kategorii osób potrzebujących opieki,
2) prowadzenie szpitali i innych zakładów leczniczych oraz aptek,
3) organizowanie pomocy w zakresie ochrony macierzyństwa,
4) organizowanie pomocy sierotom, osobom dotkniętym klęskami żywiołowymi i epidemiami, ofiarom wojennym, znajdującym się w trudnym położeniu materialnym lub zdrowotnym rodzinom i osobom, w tym pozbawionym wolności,
5) prowadzenie żłobków, ochronek, burs i schronisk,
6) udzielanie pomocy w zapewnianiu wypoczynku dzieciom i młodzieży znajdującym się w potrzebie,
7) krzewienie idei pomocy bliźnim i postaw społecznych temu sprzyjających,
8) przekazywanie za granicę pomocy ofiarom klęsk żywiołowych i osobom znajdującym się w potrzebie”.
Warto zaznaczyć, że katalog powyższy ma charakter jedynie przykładowy, jego celem jest raczej wskazanie niektórych sposobów działalności pomocowej, które mogą być realizowane przez kościelne osoby prawne. Wyliczenie powyższe może zatem być poszerzone o inne działania o charakterze charytatywno- opiekuńczym .
Art. 40 ustawy o stosunku państwa do Kościoła katolickiego odnosi się do źródeł finansowania działalności charytatywno-opiekuńczej: „Środki na realizację działalności charytatywno-opiekuńczej pochodzą w szczególności z:
1) ofiar pieniężnych i w naturze,
2) spadków, zapisów i darowizn krajowych i zagranicznych,
3) dochodów z imprez i zbiórek publicznych,
4) subwencji, dotacji i ofiar pochodzących od krajowych instytucji i przedsiębiorstw państwowych, społecznych, wyznaniowych i prywatnych,
5) odpłatności za usługi świadczone przez kościelne instytucje charytatywno- opiekuńcze,
6) dochodów z działalności gospodarczej prowadzonej przez Caritas Polską i Caritas diecezji bezpośrednio lub w formie wyodrębnionych zakładów,
7) dochodów instytucji kościelnych”.
Także i ten katalog ma charakter przykładowy, co wynika z użytego przez ustawodawcę sformułowania „w szczególności”.
Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o stosunku Państwa do Wschodniego Kościoła Staroobrzędowego, nie posiadającego hierarchii duchownej
nie zawiera regulacji dotyczących prowadzenia przez to wyznanie jakiejkolwiek działalności charytatywnej. Jednak uprawnienie do prowadzenia takowej wyinterpretować można z przepisów art. 1 i 2 rozporządzenia, zapewniających wspólnocie staroobrzędowej „pełną wolność rządzenia się w granicach praw obowiązujących przepisami swego prawa kanonicznego
i swego statutu (ustawy wewnętrznej)” oraz nadających jej osobowość prawną, pozwalającą na swobodne dysponowanie swym majątkiem ruchomym i nieruchomym.
Ogólne gwarancje wolnościowe zawiera także ustawa z dnia 21 kwietnia 1936 r. o stosunku Państwa do Muzułmańskiego Związku Religijnego w Rzeczypospolitej Polskiej . W art. 2 ustawodawca deklaruje „standardowo” pełną wolność rządzenia się „w ramach praw obowiązujących, przepisami swego Statutu (Ustawy Wewnętrznej), uznanego przez Państwo w drodze rozporządzenia Rady Ministrów”. Odniesienia do działalności charytatywnej zawiera § 35 cytowanej ustawy, regulujący kwestie osobowości prawnej Związku i poszczególnych gmin wyznaniowych oraz zarządu majątkiem ruchomym i nieruchomym.
Ustawa z dnia 21 kwietnia 1936 r. o stosunku Państwa do Karaimskiego Związku Religijnego w Rzeczypospolitej Polskiej
nie zawiera w ogóle bezpośrednich odniesień do działalności charytatywno-opiekuńczej prowadzonej przez to wyznanie. Wiązać się to może z niewielką liczbą wyznawców, wynoszącą w roku 1997 ok. 150 , zaś w 2009 - ok. 120 osób . Cytowana ustawa, formalnie obowiązująca, jest jednak nierealizowalna, gdyż ustawowe przedwojenne władze Karaimskiego Związku Religijnego (KZR) pozostawały poza granicami państwa. W porozumieniu zatem z władzami państwowymi zadecydowano, iż ze względu na szczupłość związku, zamiast nowelizować ustawę, opracuje się nowy statut KZR, dostosowany do zmienionych realiów . Zgodnie z art. 2 ustawy z 21 kwietnia 1936 r. „Statut KZR w Rzeczypospolitej Polskiej stanowi wraz z ustawą niniejszą podstawę prawną organizacji […] Związku”. Odniesienia do działalności charytatywnej KZR znajdujemy w §18 lit. j), gdzie postanowiono, iż do kompetencji zarządu Związku należy m. in. „zakładanie […] zakładów dobroczynnych za zgodą władz państwowych” oraz w § 44 stanowiącym, że „KZR w PRL jako całość może posiadać mienie ruchome i nieruchome, jak również zakładać instytucje dla celów […] dobroczynnych”. Według danych pochodzących od członków wspólnoty, KZR nie prowadzi obecnie żadnej działalności charytatywnej .
W ustawie z dnia 4 lipca 1991 r. o stosunku Państwa do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego w Rzeczypospolitej Polskiej
działalności pomocowej dotyczy rozdział VI, składający się z jednego art. 32, który ust. 1 stanowi, iż do uprawnień osób prawnych kościoła należy prowadzenie „właściwej dla każdej z nich działalności charytatywno-opiekuńczej”. Dla prowadzenie tej działalności władze Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego (PAKP) są uprawnione do powołania Prawosławnego Metropolitalnego Ośrodka Miłosierdzia, będącego instytucją o zasięgu krajowym i diecezjalnych ośrodków miłosierdzia- dla poszczególnych diecezji (ust. 2). Metropolitalnemu Ośrodkowi Miłosierdzia statut nadaje Święty Sobór Biskupów (ust. 3), który, zgodnie z § 6 Statutu Wewnętrznego PAKP z 10 lutego 1995 r., „jest organem władzy kościelnej, regulującym sprawy, które przekraczają zakres uprawnień kanonicznych Biskupów Diecezjalnych” . Natomiast ośrodkom diecezjalnym statuty nadawał biskup diecezjalny, do którego kompetencji należało także nadzorowanie tej placówki (ust. 4). Pracę charytatywno-opiekuńczą w zakresie określonym statutami, prowadzą także klasztory prawosławne (ust. 5) oraz bractwa cerkiewne (ust. 6). Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 9 i 10 ustawy z 4 lipca 1991 r. zarówno Metropolitalny Ośrodek Miłosierdzia, jak i placówki diecezjalne posiadają kościelną osobowość prawną. Nabywają one osobowość prawną z chwilą powiadomienia właściwego organu administracji ogólnej o ich utworzeniu przez władzę kościelną. Art. 2 ust. 1 cytowanej ustawy stanowi, iż „Kościół rządzi się w swych sprawach wewnętrznych własnym prawem, swobodnie wykonuje władzę duchowną i jurysdykcyjną oraz zarządza swoimi sprawami”.
Art. 25 ustawy z dnia 13 maja 1994 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko- Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej
stanowi, iż „Kościół i jego osoby prawne prowadzą własną działalność charytatywno-opiekuńczą. W szczególności mogą prowadzić wyznaniowe zakłady opiekuńczo- wychowawcze, charytatywno- opiekuńcze i zakłady opieki zdrowotnej”. Zgodnie z art. 26 kościelne osoby prawne mają prawo zbierania ofiar na sfinansowanie prowadzonej przez siebie działalności charytatywnej, a zbiórki te nie wymagają zezwolenia właściwego organu, o ile odbywają się na terenach kościelnych „oraz w miejscach i okolicznościach zwyczajowo przyjętych w danej okolicy i w sposób tradycyjnie ustalony”.
Ustawowa regulacja stosunku państwa do Kościoła Ewangelicko- Reformowanego (KE-R)
zawiera w art. 10 normę de facto nie różniącą się co do treści od zamieszczonej w wyżej omówionym art. 25 ustawy ewangelicko- augsburskiej. Zakłady charytatywno-opiekuńcze, zgodnie z art. 5, działają w ramach kościelnych osób prawnych, które je powołały. KE-R i jego osoby prawne mogą prowadzić działalność charytatywno-opiekuńcze. W ustawie dotyczącej KE-R znajdujemy także przepis (art. 19 ust. 2) dotyczący wyłączenia z podstawy opodatkowania darowizn na kościelną działalność charytatywno- opiekuńczą.
Regulacje dotyczące problematyki dobroczynnej, zawarte w ustawie z dnia 30 czerwca 1995 r. o stosunku Państwa do Kościoła Polskokatolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej
tak charakteryzuje Małgorzata Winiarczyk-Kossakowska, uczestnicząca w procesie jej przygotowania i uchwalenia: „Ustawa […] sformułowana była zgodnie ze schematem ustaw wyznaniowych. W odróżnieniu od innych ustaw nie zawierała ona oddzielnego przepisu o prowadzeniu przez Kościół działalności charytatywnej, ale zawierała wzmianki o prawie do zbierania ofiar na działalność charytatywno-opiekuńczą (art. 29 ust. 1), zakładach charytatywno-opiekuńczych (art. 7), organizacjach kościelnych mających na celu działalność charytatywno-opiekuńczą (art. 18 ust. 2) i zwolnieniu darczyńców od opodatkowania darowizn na kościelną działalność charytatywno-opiekuńczą (art. 27 ust. 5). Ze wzmianek tych wynika prawo Kościoła do prowadzenia takiej działalności. Prawo do jej prowadzenia przysługuje Kościołowi Polskokatolickiemu także na podstawie art. 24 w związku z art. 18 ust. 2 ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania. Art. 24, zawarty w rozdziale 2 działu II ustawy przewiduje stosowanie przepisów rozdziału 2 w sprawach nieuregulowanych przez ustawy o stosunku Państwa do poszczególnych kościołów. Pominięcie wyraźnego przepisu o działalności charytatywnej w projekcie tej ustawy zapewne wynika z trudności przestawienia się Kościoła na nową sytuację finansową, gdy zyski z przedsiębiorstwa „Polkat” i oparte na nich dotacje […] znacznie zmniejszyły się w warunkach wolnorynkowych” .
Ustawa z dnia 30 czerwca 1995 r. o stosunku Państwa do Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego w Rzeczypospolitej Polskiej
w art. 4 przyznaje osobowość prawną m. in. Chrześcijańskiej Służbie Charytatywnej , podczas gdy poszczególne zakłady charytatywne, jako pozbawione osobowości prawnej, działają w ramach osób prawnych, które je powołały (art. 7). Kościelne osoby prawne mogą prowadzić placówki opiekuńczo- wychowawcze przy zachowaniu stosownych przepisów prawnych, a instytucje te nabierają charakteru adwentystycznego i podlegają władzy kościelnej (art. 13). Ustawa daje kościołowi adwentystycznemu prawo do tworzenia własnych organizacji o profilu charytatywnym, które podlegają prawu o stowarzyszeniach z tym zastrzeżeniem, że władza kościelna może cofnąć im aprobatę (art. 19). Swą działalność charytatywną adwentyści realizują poprzez Kościół, jego osoby prawne oraz inne jednostki wyszczególnione w Statucie Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego w RP. Działalność ta obejmuje prowadzenie zakładów dla sierot oraz osób starszych i niepełnosprawnych, szpitali, zakładów i przychodni leczniczych, aptek, ośrodków zdrowego życia, oświaty zdrowotnej i ekologicznej, a także przeciwdziałanie patologiom społecznym, popularyzowanie postaw prozdrowotnych, organizowanie poradnictwa rodzinnego oraz wiele innych (art. 20 i 21). Darczyńcy, wspierający tak rozbudowaną działalność pomocową Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego, w myśl art. 28 ust. 5 cytowanej ustawy zwolnieni są od podatku dochodowego od osób fizycznych.
Projekt ustawy dotyczący Kościoła Chrześcijan Baptystów powstawał równolegle z projektami ustaw o stosunku państwa do kościołów metodystycznego i adwentystycznego w RP, zatem uchwalony już akt prawny wykazuje pewne podobieństwa w sposobie regulacji podstawowych kwestii .
Ustawa z dnia 30 czerwca 1995 r. o stosunku Państwa do Kościoła Chrześcijan Baptystów w Rzeczypospolitej Polskiej
w art. 8 stanowi, iż zakłady charytatywno- opiekuńcze nie posiadające osobowości prawnej, funkcjonują w ramach osób prawnych, które je powołały lub wskazanych przez Radę Kościoła. Zarówno kościół, jak i jego osoby prawne mogą prowadzić placówki opiekuńczo- wychowawcze przy zachowaniu obowiązujących przepisów państwowych w tej mierze, a instytucje takie miałyby charakter baptystyczny i podlegały władzy kościelnej (art. 13). Ustawa z 30 czerwca 1995 r. daje także kościołowi baptystycznemu prawo do tworzenia (za aprobatą władz kościelnych) organizacji o celach charytatywno-opiekuńczych, podlegających prawu u stowarzyszeniach (art. 21). Działalność charytatywno-opiekuńcza Kościoła Chrześcijan Baptystów realizowana jest przede wszystkim poprzez pozbawione osobowości prawnej organizacje Betezda Okręgu i Betezda Zboru oraz inne kościelne jednostki organizacyjne w zakresie określonym w ich statutach. Betezdę powołuje i nadaje jej statut Rada Kościoła na wniosek Okręgu lub Zboru. Działalność pomocowa obejmuje zarówno formy czynne, (jak np. prowadzenie zakładów dla sierot, starców, upośledzonych, szpitali, aptek, żłobków etc.) oraz udzielanie pomocy potrzebującym w kraju i poza jego granicami, a także krzewienie idei pomocy bliźnim i społecznych postaw temu sprzyjającym (art. 22-23) . Ustawa baptystyczna zawiera także, wzorem aktów wcześniejszych, odniesienie do zwolnień darczyńców od podatku dochodowego od osób fizycznych za darowizny na kościelne cele charytatywno-opiekuńcze (art. 33 ust. 5). Kościół może ponadto otrzymać w drodze kupna lub wieczystego użytkowania grunty państwowe lub gminne na swoje potrzeby (art. 26) z tym, że w przypadku przeznaczenia ich na potrzeby zakładów charytatywno-opiekuńczych, użytkowanie wieczyste byłoby zwolnione od opłat (art. 27).
Ostatnia z czterech ustawowych regulacji wyznaniowych przyjętych 30 czerwca 1995 r. - ustawa o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Metodystycznego w Rzeczypospolitej Polskiej
w pełni odpowiada szablonowi ustawy, opartemu na wzorcu ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego i stosowanego w następnych ustawach o stosunku Państwa do poszczególnych kościołów . Zawiera także analogiczny pakiet przepisów gwarantujących możliwość prowadzenia przez wspólnotę metodystyczną działalności charytatywno-opiekuńczej. W odróżnieniu od niektórych wcześniejszych rozwiązań, organizacje ewangelicko- metodystyczne, których celem jest m.in. działalność pomocowa, na mocy art. 21 ust. 4 nie podlegają prawu o stowarzyszeniach i mogą uzyskać osobowość prawną w trybie określonym w art. 7 cytowanej ustawy, tzn. na wniosek Rady Kościoła w drodze rozporządzenia.
Projekt ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego Mariawitów w RP trafił do Sejmu jako projekt rządowy równocześnie z projektem ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Starokatolickiego Mariawitów w RP i z projektem ustawy o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w RP. Jednocześnie trwały prace nad ustawą o stosunku Państwa do Kościoła Zielonoświątkowego w RP . Projekty te były podobne do wcześniej uchwalonych ustaw wyznaniowych, ze względu na przyjęty ogólny schemat uchwalanych w latach 90-tych XX w. aktów tego typu. Wszystkie cztery ustawy zostały uchwalone 20 lutego 1997 r. i ogłoszone w Dzienniku Ustaw nr 41 z 26 kwietnia 1997 r. Weszły w życie po 14 dniach od dnia ogłoszenia, tj. 11 maja 1997 r.
Ustawa z 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego Mariawitów w Rzeczypospolitej Polskiej
w art. 11 przyznaje wszystkim kościelnym osobom prawnym prawo do zakładania i prowadzenia placówek opiekuńczo-wychowawczych w zgodzie z obowiązującymi przepisami. Placówki te mają charakter mariawicki i podlegają władzy kościelnej. Do pracowników tych placówek mają odniesienie odpowiednie przepisy prawa państwowego. Kościół Katolicki Mariawitów (KKM) może tworzyć własne organizacje kościelne w celu realizacji zadań wynikających z jego misji (art. 16 ust. 1), w szczególności mające na celu przeciwdziałanie „upadkowi obyczajów i patologiom społecznym, a także ich skutkom” (ust. 2). Do takich organizacji nie stosuje się prawa o stowarzyszeniach (ust. 3). Ponadto kościelne osoby prawne mają prawo prowadzenia „właściwej dla każdej z nich działalności charytatywno-opiekuńczej” (art. 17). Podobnie jak w przypadku innych związków wyznaniowych, darowizny na cele charytatywne realizowane przez KKM i jego agendy, zwolnione są od obciążeń podatkowych (art. 24 ust. 5), a kościelne osoby prawne są uprawnione do pozyskiwania funduszy na działalność pomocową poprzez organizowanie zbiórek publicznych (art. 26).
Ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do Kościoła Starokatolickiego Mariawitów w Rzeczypospolitej Polskiej
jedynie nieznacznie różni się od ustawy o stosunku Państwa do KKM w RP. Jak pisze Małgorzata Winiarczyk- Kossakowska „wiele przepisów obu tych aktów prawnych różni się tylko odmiennymi nazwami analogicznych organów kościelnych” . Organizacje Kościoła Starokatolickiego Mariawitów (KSM) mają w szczególności na celu działalność m.in. o charakterze charytatywno-opiekuńczym (art. 17 ust. 2).
Ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do Kościoła Zielonoświątkowego w Rzeczypospolitej Polskiej
w art. 14 potwierdza prawo osób prawnych Kościoła Zielonoświątkowego (KZ) do zakładania zakładów opiekuńczo- wychowawczych na zasadach określonych w przepisach państwowych. Przepis o działalności charytatywno-opiekuńczej jest dość ogólnikowy: osoby prawne KZ mają prawo prowadzenia właściwej dla nich działalności tego rodzaju (art. 21). Przepis art. 29 ust. 5 gwarantuje zwolnienie od obciążeń podatkowych darowizn na rzecz kościelnych instytucji charytatywnych, a art. 31- prawo kościelnych osób prawnych do przeprowadzania zbiórek publicznych na sfinansowanie działalności pomocowej.
Ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej
zapewnia im oraz innym osobom prawnym działającym na podstawie ustawy możliwość prowadzenia działalności charytatywnej, a w szczególności zakładów wychowawczych, opiekuńczych i opieki zdrowotnej (art. 18). Art. 19 zawiera zwolnienie od opłat za użytkowanie wieczyste gruntów oddanych na potrzeby zakładów charytatywno-opiekuńczych., zaś art. 27 ust. 1 stanowi, że „gminy żydowskie i Związek Gmin mają prawo do zbierania ofiar na […] działalność charytatywno- opiekuńczą”, a zbiórki te nie wymagają zezwoleń organów rządowej administracji ogólnej, o ile „odbywają się w miejscach i okolicznościach zwyczajowo przyjętych i w sposób tradycyjnie ustalony” (ust. 2).
Podobieństwo przedstawionych wyżej regulacji dotyczących wolności prowadzenia działalności charytatywnej przez związki wyznaniowe, wynika z ogólnej zasady równouprawnienia tychże związków , którą do ustawodawstwa polskiego wprowadziła ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania. W art. 9 ust. 2
pkt 3 tejże ustawy wymienione jest równouprawnienie wszystkich kościołów i związków wyznaniowych bez względu na formę uregulowania ich sytuacji prawnej, jako jedną z podstawowych gwarancji wolności sumienia i wyznania. Owo równouprawnienie jest ponadto zasadą konstytucyjną, bowiem art. 25 ust. 1 ustawy zasadniczej stanowi: „Kościoły i inne związki wyznaniowe są równouprawnione”. Zrównanie uprawnień innych kościołów i związków wyznaniowych w niektórych kwestiach zawiera ustawa z dnia 26 czerwca 1997 r. o zmianie ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania oraz o zmianie niektórych ustaw . Akt ten rozciąga na wszystkie kościoły i związki wyznaniowe szereg praw przewidzianych konkordatem, uznając m.in. równouprawnienie działalności humanitarnej i charytatywno-opiekuńczej tych związków wyznaniowych względem odpowiedniej działalności prowadzonej przez instytucje państwowe .

3. Szczegółowe unormowanie działalności podmiotów wyznaniowych w dziedzinie opieki społecznej

Jak pisze Józef Bar: „Zadania w zakresie pomocy społecznej, rodzaje świadczeń oraz zasady pomocy społecznej i tryb udzielania wsparcia z jej środków, formy organizacyjne oraz zasady i tryb postępowania kontrolnego w tej dziedzinie reguluje ustawa o pomocy społecznej z dnia 12 marca 2004 r.
Zorganizowana pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, która ma na celu umożliwienie osobom indywidualnym, jak też całym rodzinom, przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych, których nie są w stanie pokonać (art. 2 ust. 1). Państwo wykorzystuje tu zasadniczo własne możliwości organizacyjne i finansowe, ale może też do realizacji tej polityki włączyć inne instytucje czy organizacje. W tym celu organy administracji rządowej i samorządowej współpracują, na zasadzie partnerstwa, z organizacjami społecznymi i pozarządowymi, Kościołem katolickim, innymi kościołami, związkami wyznaniowymi oraz osobami fizycznymi i prawnymi (art. 2 ust. 2)” . Art. 25 ust. 1 cytowanej ustawy o pomocy społecznej stanowi, iż „organy administracji rządowej i samorządowej”, zlecając zadania z zakresu pomocy społecznej innym podmiotom uprawnionym, udzielają im dotacji na finansowanie lub dofinansowanie realizacji zleconego zadania. Do grupy owych podmiotów uprawnionych ustawodawca zaliczył m.in. osoby prawne i jednostki organizacyjne działające na podstawie przepisów o stosunku Państwa do Kościoła katolickiego w RP, stosunku Państwa do innych kościołów i związków wyznaniowych oraz gwarancji wolności sumienia i wyznania, jeżeli ich cele statutowe obejmują prowadzenie działalności w zakresie pomocy społecznej (art. 25 ust. 1 pkt 2). Zlecenie takich zadań następuje w trybie decyzji administracyjnej, po uprzednim przeprowadzeniu konkursu ofert (art. 26). Oznacza to, że podmioty wyznaniowe otrzymują zlecenia na realizację zadań z zakresu opieki społecznej w warunkach uczciwej konkurencji .
Do podstawowych form pomocy społecznej, realizowanych przez podmioty wyznaniowe w oparciu o przepisy ustawy o pomocy społecznej z 2004 r. przyjęto prowadzenie domów pomocy społecznej (DPS), placówek opiekuńczo-wychowawczych, ośrodków adopcyjno- opiekuńczych, działania na rzecz rehabilitacji i uspołecznienia osób niepełnosprawnych. Ważnym aspektem tej działalności jest także uczestnictwo przedstawicieli związków wyznaniowych w Radzie Pomocy Społecznej .
W naszym kraju DPS-y wciąż są jedną z podstawowych placówek pomocy społecznej. Podmioty wyznaniowe w ramach tej formuły prowadzą najczęściej schroniska dla bezdomnych (sezonowe lub całodobowe), domy samotnej matki, domy dziecka , placówki dla przewlekle psychicznie chorych, osób dorosłych niepełnosprawnych intelektualnie, dzieci i młodzieży niepełnosprawnej oraz
osób niepełnosprawnych fizycznie .
Ustawa o pomocy społecznej z 2004 r. określa, że DPS mogą prowadzić, po uzyskaniu zezwolenia wojewody, oprócz jednostek samorządu terytorialnego, Kościół katolicki i inne kościoły, związki wyznaniowe organizacje społeczne, fundacje i stowarzyszenia, a także inne osoby prawne i fizyczne (art. 57 ust. 1 pkt 1-4). Zaznaczyć należy, że podmioty wyznaniowe mogą prowadzić DPS-y w ramach swej działalności statutowej: 1) samodzielnie, 2) na zlecenie organów jednostek samorządu terytorialnego (wójta, burmistrza, prezydenta miasta, starosty). Zezwolenie na prowadzenie DPS wydaje wojewoda właściwy ze względu na położenie domu, zaś jedynym kryterium jego udzielenia powinno być wypełnienie przez ubiegający się podmiot wymogów formalnych, określonych
w art. 57 ust. 2-5 cytowanej ustawy oraz w rozporządzeniu Ministra Polityki Społecznej z dnia 19 października 2005 r. w sprawie domów pomocy społecznej . Szczególnie istotna jest możliwość zapewnienia podopiecznym właściwego zakresu usług opiekuńczych, bytowych, wspomagających i edukacyjnych . W zakres usług opiekuńczych wchodzi m. in. organizacja świąt i okazjonalnych uroczystości, możliwość kontaktu z kapłanem i udział w praktykach religijnych i sprawienie pogrzebu zgodnie z wyznaniem mieszkańca domu . W tej materii także ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach przewiduje, iż obywatele przebywający w domach pomocy społecznej mogą w szczególności: Zgodnie z zasadami swego wyznania uczestniczyć w czynnościach i obrzędach religijnych oraz wypełniać obowiązki religijne i obchodzić święta religijne (art. 2 pkt 2). Poza tym mają prawo do posiadania i korzystania z przedmiotów potrzebnych do sprawowania kultu i praktyk religijnych (art. 4 ust.1).
Placówki opiekuńczo-wychowawcze, funkcjonujące w gminach, powiatach lub na szczeblu regionalnym. Swe funkcje mogą pełnić w trybie dziennym lub całodobowym ciągłym . Art. 70 ustawy o pomocy społecznej z 2004 r. przewiduje dla rodziny „mającej trudności w wypełnianiu swoich zadań” udzielenie pomocy w zakresie poradnictwa rodzinnego, terapii rodzinnej, pracy socjalnej, zapewnienia dzieciom opieki i wychowania poza rodziną. Pobyt dziecka w placówce opiekuńczej jest dobrowolny i nieodpłatny, placówka zaś winna współdziałać z osobami i podmiotami działającymi
w środowisku lokalnym, w tym z kościołami i związkami wyznaniowymi lub ośrodkami działającymi pod ich patronatem . Dziecko pozbawione częściowo lub całkowicie opieki rodzicielskiej może- zgodnie z dyspozycją art. 80 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej- być umieszczone w całodobowej placówce opiekuńczo- wychowawczej typu interwencyjnego, rodzinnego lub socjalizacyjnego. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 19 października 2007 r. w sprawie placówek opiekuńczo-wychowawczych
w §32 pkt 6 nakazuje placówkom-opiekuńczo wychowawczym poszanowanie potrzeb religijnych dziecka. Ponadto każda placówka tego typu winna współpracować w zakresie opieki i wychowania dzieci z parafiami Kościoła katolickiego i jednostkami organizacyjnymi innych kościołów i związków wyznaniowych, właściwymi ze względu na miejsce zamieszkania oraz deklarowaną przynależność wyznaniową rodziców i siedzibę placówki (§34 pkt 2 lit. g) cytowanego rozporządzenia).

Ośrodki adopcyjno-opiekuńcze oprócz poszukiwania rodzin adopcyjnych i szkolenia kandydatów na rodziców zastępczych, współpracują z sądami rodzinnymi, dla których sporządzają opinię dotyczącą umieszczania dzieci w rodzinach adopcyjnych i placówkach rodzinnych. Ponadto informują sąd o okolicznościach uzasadniających wszczęcie postępowania opiekuńczego . Ośrodki takie mieć mogą charakter publiczny, bądź niepubliczny. Według rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 6 października 2004 r. w sprawie podmiotów uprawnionych do zakładania i prowadzenia niepublicznych ośrodków adopcyjno-opiekuńczych oraz stażu pracy i kwalifikacji wymaganych od osób zatrudnionych w publicznych i niepublicznych ośrodkach adopcyjno-opiekuńczych, a także warunków lokalowych, jakimi powinny dysponować te ośrodki , placówki niepubliczne zakładać mogą: „Kościół katolicki, inne kościoły i związki wyznaniowe działające w Rzeczypospolitej Polskiej o sytuacji prawnej uregulowanej ratyfikowaną umową międzynarodową albo odrębną ustawą, a także zarejestrowane, których statuty przewidują udzielanie pomocy dzieciom i rodzinie” (§1 pkt 2), a także osoby prawne kościołów i związków wyznaniowych, o których mowa powyżej, jeżeli dotychczas prowadzona przez nie działalność charytatywno- opiekuńcza daje rękojmię należytego wykonywania zadań ośrodka (§1 pkt 3). Zgodnie z art. 82 ust. 1 i 2 ustawy o pomocy społecznej z 2004 r., ośrodek adopcyjno-opiekuńczy winien kierować się w realizacji swych zadań dobrem dziecka i poszanowaniem jego praw. Działalność ośrodka adopcyjno-opiekuńczego opiera się na zasadzie współpracy ze środowiskiem lokalnym, w szczególności z jednostkami organizacyjnymi pomocy społecznej, sądami i ich organami pomocniczymi, instytucjami oświatowymi, zakładami opieki zdrowotnej, a także kościołami i związkami wyznaniowymi oraz z organizacjami społecznymi.

Zadania związane ze świadczeniem pomocy osobom niepełnosprawnym oraz integrowanie ich ze społeczeństwem, w ustawie o pomocy społecznej z 2004 r. należą do zadań własnych gminy i powiatu, jednak funkcje wspomagające nałożone na organizacje niepubliczne, w ich liczbie kościoły i związki wyznaniowe, w dalszym ciągu są aktualne .
Art. 44 obowiązującej ustawy o pomocy społecznej zawiera dyspozycję dotyczącą sprawienia pogrzebu przez gminę. Czynność ta odbywa się z zachowaniem dwóch warunków wynikających bezpośrednio z tego przepisu. Po pierwsze, sprawienie pogrzebu nie może nastąpić inaczej, aniżeli tylko w sposób ustalony przez gminę, a po drugie, powinno przebiegać zgodnie z wyznaniem zmarłego. Ustalenie zasad sprawienia pogrzebu należy do właściwości rady gminy, gdyż żaden przepis nie wskazuje wprost organu w właściwego do dokonania takich ustaleń, zaś z art. 18 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym
wynika, że do właściwości rady gminy należą wszystkie sprawy pozostające w zakresie działania gminy, jeśli ustawy nie stanowią inaczej. Ponadto art. 44 ustawy o pomocy społecznej z 2004 r. wyraźnie nawiązuje do art. 1 ust. 1 i art. 2 pkt 12 ustawy z 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania , w których w ramach wolności wyznania przewidziano formę jej wykonywania, polegającą na otrzymaniu pochówku zgodnego z wyznawanymi zasadami religijnymi lub z przekonaniami w sprawach religii .
Rada Pomocy Społecznej (RPS) nawiązuje do przedwojennej instytucji zwanej Radą Opieki Społecznej. RPS funkcjonuje przy ministrze właściwym do spraw zabezpieczenia społecznego i jest organem opiniodawczo- doradczym w sprawach pomocy społecznej (art. 124 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej z 2004 r.). Rada Pomocy Społecznej składa się z nie więcej niż 12 osób, reprezentujących m.in. kościoły i związki wyznaniowe.

4. Podsumowanie

Polskie przemiany ustrojowe, dokonujące się po 1989 r. umożliwiły obywatelom powrót do pełnego udziału w życiu społecznym kraju. Postępujące upodmiotowienie społeczeństwa wprowadziło
je w nurt rozwiązywania żywotnych problemów publicznych, w czym aktywny udział biorą także podmioty większości funkcjonujących w Polsce związków wyznaniowych. W tej dziedzinie współpracują one z instytucjami i organami państwa oraz z władzami samorządowymi. Współdziałanie opiera się na poszanowaniu wzajemnej autonomii podmiotów wyznaniowych i świeckich działających dla dobra publicznego . Pomimo, iż art. 2 ustawy o pomocy społecznej z 2004 r. wskazuje w sposób jednoznaczny, że pomoc społeczna nie jest funkcją wspólnot wyznaniowych, organizacji społecznych czy fundacji lecz państwa, które realizuje ją poprzez organy administracji rządowej i samorządowej, to jednak współdziałanie w tej ważnej społecznie dziedzinie z jednostkami organizacyjnymi związków wyznaniowych jest obecnie powszechne i ze wszech miar pożyteczne. Pomoc społeczna świadczona przez związki wyznaniowe jest realizowana w dużej mierze w oparciu o wolontariat, dzięki czemu ludzie młodzi mają okazję wdrożyć się do pomocy potrzebującym. Ponadto tego typu działalność- jak słusznie wskazuje J. Bar- „wychowuje […] do działań społecznych także w innych sektorach życia publicznego” .
Wypada stwierdzić, że akty prawne z 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania oraz o stosunku państwa do Kościoła katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej zapoczątkowały proces normalizacji w stosunkach państwowo-kościelnych również w zakresie pomocy społecznej. Przejawia się to w uchwaleniu 11 ustaw indywidualnych, porządkujących relacje na linii państwo- związki wyznaniowe oraz nowych ustaw o pomocy społecznej, o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie oraz o partnerstwie publiczno-prywatnym, dzięki którym możliwe było osiągnięcie stanu pewnej stabilizacji w dziedzinie wykonywania przez podmioty wyznaniowe zadań z zakresu pomocy społecznej. Wydaje się także, że obecne polskie ustawodawstwo w omawianej dziedzinie stwarza wiele możliwości pożytecznej współpracy podmiotów wyznaniowych i publicznych.

Wybrane dla Ciebie:




Komentarze (0):

Jeśli chcesz dodawać komentarze, musisz się zalogować.

Najpopularniejsze

Copyright 2017 Wiadomosci24.pl

Korzystamy z cookies i local storage.

Bez zmiany ustawień pliki są zapisywane na urządzeniu. Więcej przeczytasz tutaj.