Prozaiczna i magiczna. Miotła w kulturze tradycyjnej Słowian

Jedną z cech charakteryzujących kulturę tradycyjną jest myślenie magiczno–mityczne. Niepewność plonów, uzależnienie od kaprysów przyrody, zależność od losu - wszystko to skutkowało brakiem poczucia bezpieczeństwa. Dopiero wykonując odpowiednie czynności obrzędowe człowiek mógł sprawić, że los zaczynał działać na jego korzyść. Stąd w kulturze ludowej pojawiało się wiele zabobonnych, magicznych działań, które poprzedzały wysiew, zbiory, wypas bydła czy też dojenie krów.

W kulturze ludowej Słowian znaleźć można mnóstwo przedmiotów o właściwościach apotropeicznych, czyli takich, które mając właściwości magiczne, chroniły człowieka przed mocami demonicznymi, urokami, chorobami, klęskami żywiołowymi oraz nieuprawnionymi kontaktami z świętością - sacrum. Przykładem takiego przedmiotu jest pospolicie nam znana miotła.

Miotła jest urządzeniem niezbędnym do utrzymania porządku. Była w użyciu powszednim, znajdowała się w każdym domu już od starożytności. Wyrób miotły nie był skomplikowany. Sporządzana była z materiałów dostępnych człowiekowi, na słowiańszczyźnie z gałązek brzeziny lub innych drzew i krzewów liściastych albo iglastych, wytwarzano ją czasem również z bylicy.

Magia w miotle

Uważano, że jest nacechowana mocą magiczną, bo przede wszystkim symbolizowała usuwanie, co jest związane z jej podstawową funkcją, czyli wymiataniem, sprzątaniem, usuwaniem rzeczy niepotrzebnych, nieużytecznych. Trzeba się było nią posługiwać uważnie, tak jak przy każdej czynności, która miała styczność z magią, by nie zaburzyć ustanowionego porządku świata. Samo zamiatanie narzuca określony kierunek tej czynności. Zamiatamy od siebie wymiatając śmieci ze sfery nam znanej, nacechowanej pozytywnie, z naszego centrum, ku zewnątrz – sferze obcej i niebezpiecznej.

Kulturę ludową charakteryzowało postrzeganie świata w kategoriach magicznych; większość zdarzeń i sama przestrzeń posiadały te cechy. Stąd też pojawiały się silne wierzenia na temat granicy. Dom był sferą centrum nacechowaną pozytywnie, bo znaną, naznaczoną pracą i wspólnym spędzaniem czasu, natomiast wszelkie miejsca nieznane bądź takie, na których mógł się pojawić obcy przybysz, oraz miejsca, w których praca nie wartościowała, były niebezpieczne, odbierane negatywnie. Śmieci niosą ze sobą bezład, nieporządek chaos, jeśli się znajdują w naszej sferze bezpiecznej, trzeba ulokować je w miejscu dla nich właściwym, tzn. w przestrzeni niepewnej, pozbawionej ładu, w chaosie. Mogły to być miejsca takie jak próg, piec czy miedza, znajdujące się między dwoma granicami przestrzeni.

Zakazy i nakazy

Ponieważ miotła w pewien sposób powiązana była z zaświatami, z sacrum, samo jej posiadanie oraz używanie obwarowane było wieloma zakazami i nakazami. Między innymi dlatego według dawnych wierzeń sądzono, że nie powinno się nabywać miotły w maju, ponieważ był to graniczny punkt cyklu rocznego. Nowa miotła pojawiająca się w takim czasie może stać się bardzo niebezpiecznym narzędziem, mającym właściwości magiczne przypisane do tego okresu.

Kontakt ze sferą sacrum

Wprowadzanie jakiegokolwiek porządku, a więc i posługiwanie się miotłą, było niedozwolone w czasie, gdy w grę wchodziła nieuprawniona zmiana charakteru czasoprzestrzeni. W pewnych sytuacjach może prowadzić to do mieszania porządków świata ludzkiego z światem zagrobowym, co jest możliwe, gdy granice między światami są otwarte. Zakazane więc było zamiatanie po zachodzie słońca, w nocy, która jest niebezpieczna i obca. Noc jest czasem chaosu, czasem w którym dusze błąkają się po świecie, a demony i czarty wychodzą ze swych pieczar. Według porzekadeł ludowych można wtedy wymieść szczęście lub zranić błąkającą się duszę.

Trzeba też było unikać sprzątania w święta, które przypominają minione zdarzenia. Podobnie w wypadku śmierci domownika, gdy zabiegi porządkowe naznaczone były wieloma zakazami i nakazami, które należało przeprowadzać w rygorystyczny sposób. Z tych samych powodów nie wolno było zamiatać podczas wykonywania czynności, których sens polega na wprowadzaniu do świata śmiertelników stanu amorficzności i rozpadu form. Tak więc wypiek chleba, zmiana jego postaci z nieokreślonej masy w okrągły bochenek, czy doprowadzenie przez kowala rozgrzanego metalu do stanu płynności to prace w tym czasie zabronione.

Nowe działania i przedsięwzięcia

Używanie miotły zabronione było również w momentach, w których chodzi o inicjowanie nowych działań, zwłaszcza, gdy ich celem jest płodność, wzrost, rozwój. Łamanie w tym czasie zakazów sprzątania i używania miotły mogło zaburzyć harmonię, miotłą można było wymieść szczęście i rozwój plonów, a nawet zawrócić porządek i doprowadzić do ubywania wszelkich dóbr. Zamiatanie rozbijało świąteczną wspólnotę zasiadającą przy stole. Już w starożytności uważano, że zamiatanie po wstaniu kogoś od stołu wróży śmierć jednego z biesiadników. Do dziś wierzenia takie się zachowały. Wymiatanie izby zaraz po wyjściu gości spowoduje, że mogą oni nigdy już nie wrócić.

Ochrona przed niebezpieczeństwem

Miotła może być używana również jako ochrona przed złem. Pozostawienie miotły na progu broni dostępu do domu. Podobnie, gdy się kładzie miotły na krzyż lub w poprzek. Trzeba ją ustawić w miejscach granicznych, by chroniła przed wpływem osób obcych i niepożądanych mocy. Wbijając natomiast miotłę w pola uprawiane można zapobiegać ich zauroczeniu. Dzieci ochrania się, stawiając po obu stronach drzwi sypialni albo domu miotły ustawione włosiem do góry. Następnie kładzie się trzy kawałki soli na każdą z nich. Istniał również zwyczaj kładzenia pod kołyską dziecka miotły oraz pod łóżkiem dorosłych. Miało to na celu odstraszanie czarownic i wszelkiego zła. Miotła miała najwięcej mocy, była najskuteczniejsza, gdy stawiano ją do góry nogami. Mogła tak nawet rozpraszać chmury i odpędzać burzę według wierzeń słowiańskich.

Właściwości lecznicze

Zastosowania lecznicze miotły opierają się na jej związkach z granicą i jej przekraczaniem. Przed zarazą broniono się, wyznaczając magiczną granicę wokół wioski. Gdy zdarzyła się choroba, osobę z dolegliwościami prowadzono jadącą na miotle, musiała przy tym rzucać przekleństwa na cztery strony świata. Natomiast człowiek chory na febrę musiał jechać na miotle na rozstaje dróg, tam ją zostawić i w ciszy, nie odzywając się do nikogo, wrócić do domu.

Siły magiczne stwarzały zagrożenie, mogły przynosić ludziom klęski, szkody, trzeba było je więc opanować, zniewolić, by złe moce oddalić, a przybliżyć korzyści. Jednymi z ważniejszych obrzędów były zabiegi, by cykl wegetacyjny nie został zaburzony, a kolejne pory roku następowały po sobie, w innym wypadku świat uległby rozpadowi. Z wierzeniami i zabobonami, z oswajaniem przestrzeni za pomocą przedmiotów, związany był niski poziom wiedzy o otaczającej ludzi rzeczywistości. Świat, zjawiska przyrody trzeba było umieć wyjaśniać, co nieustannie czyniono.


Źródła:

Dobrowolski Kazimierz, Chłopska kultura tradycyjna
Etnografia Polska 1956
Kowalski Piotr, Leksykon Znaki Świata. Omen, Przesąd, Znaczenie, Wrocław 1998
Eliade Mircea, Traktat o historii religii, Warszawa, 2000