Facebook Google+ Twitter

Pozycja materiału w rankingach:

536 miejsce

Skąd się wziął nietoperz

Ilekroć słucham pięknych melodii z „Zemsty nietoperza” Johanna Straussa (1825-1899), tylekroć konfrontuję w myślach oryginalny tytuł tego dzieła muzycznego – Fledermaus – z jego polskim odpowiednikiem — Nietoperzem.

INiemiecki wyraz złożony Fledermaus dosłownie znaczy tyle co „fruwająca (latająca) mysz”. Nasz nietoperz, niestety, jest dla współczesnych użytkowników języka morfologicznie zupełnie nieczytelny, a i etymologiczne rozważania nie dają stuprocentowej pewności interpretacyjnej.


Aleksander Brueckner (1856-1939) w swoim „Słowniku etymologicznym języka polskiego” (I wyd. – 1927) przy haśle nietoperz umieszczając mylne brzmienie niedoperz i pierwotne nietopyrz, konstatuje: „Nie ma u Słowian drugiej nazwy złożonej, która naraziłaby się na tyle zniekształceń; w pierwszą część wstawiają i lato- (od latania), i męto, i szeto- itd.; drugiej nie tykają; są i inne nazwy dla tego zwierzątka: w słowniku Stanka z r. 1472 np. kożekrził (tj. „ze skrzydłami skórzanymi” – od koży „skóry”), z czeskiego”.

Ostatecznie jednak wielki polski uczony przydaje nietoperzowi etymologiczne znaczenie „nie-to-ptak”, czyli „to nie ptak”, „niby-ptak”, bo widzi w pierwszym jego członie starą formę nietota, a w drugim – postać pyrz (lub ptyrz), czyli nazwę ogólną dla „ptactwa”. Porównuje też naszego nietoperza z jego serbskimi odpowiednikami, jakimi są pirac i pirczac.
Taką interpretację – „to nie ptak”, „niby-ptak” — powtarza Tadeusz Lehr-Spławiński (1891-1965) w wydanym pod jego redakcją tuż przed II wojną światową Trzaski, Everta i Michalskiego „Słowniku języka polskiego”. Znajdujemy tam również prasłowiańską postać netopyr, a także łużycką ńetopyr’, nedopyr’, czeską netopyrz, słowacką netopier, ukraińską netopyr, nedopyr, rosyjską netopyr’, słoweńską netopir.


Inaczej natomiast widzi nietoperza w aspekcie historycznym Wiesław Boryś w swoim „Słowniku etymologicznym języka polskiego” z r. 2005. Tak jak poprzednicy zwracając uwagę na nieprzejrzystość wyrazu, powodującą rozmaitość jego wariantów fonetycznych w przeszłości i w dialektach – nietopyrz, niedoperz, niedopyrz, nietopierz, niedopierz, latoperz, latopierz, przywołując również prasłowiańską postać netopyr, krakowski językoznawca widzi jednak ostatecznie w tym prastarym złożeniu pierwszy praindoeuropejski człon nekt – „noc” i drugi – nie całkiem jasny – z pierwiastkiem per (w staro-cerkiewno-słowiańskim preti, pariti „lecieć”, w rosyjskim peret’ „iść”). W tym etymologicznym wywodzie nietoperz objawia się zatem jako „latający nocą”.


Za to o wiele prostsza jest etymologia gacka – w zoologii gacka wielkoucha – „małego nietoperza o bardzo dużych uszach, owadożernego, zamieszkującego strychy, dziuple i jaskinie”. Pochodzi on od czasownika gacić – „wyścielać drogę”, „okładać chatę mchem na zimę” (do tej samej rodziny wyrazowej należą, oczywiście, gacie i gatki!), a swoją nazwę zawdzięcza swemu bardzo gęstemu owłosieniu, którym jest niejako ogacony. Warto dodać, że dialektom znane też były gaciate kury i gacie – czyli „owłosienie” — niedźwiedzia.

Wybrane dla Ciebie:




Komentarze (2):

Sortuj komentarze:

I tym oto sposobem nie muszę już, Profesorze, biegać po słownikach w poszukiwaniu nietoperzy rozmaitych, za co serdecznie dziękuję, wszak to wiedza niekoniecznie niezbędna,ale skoro już sama do mnie przyszła.... A co by Pan Profesor powiedział na nietopyrka wymyślonego przez Annę Brzezińską w serii sympatycznych zabawnych historii o Babuni Jagódce ( słodkie zdrobnienie Baby Jagi)?

Komentarz został ukrytyrozwiń

Panie profesorze kłaniam się nisko, kocham jeże i nietoperze ;-)

Komentarz został ukrytyrozwiń

Jeśli chcesz dodawać komentarze, musisz się zalogować.

Najpopularniejsze

Copyright 2017 Wiadomosci24.pl

Korzystamy z cookies i local storage.

Bez zmiany ustawień pliki są zapisywane na urządzeniu. Więcej przeczytasz tutaj.